Skip to main content

Full text of "De zee-atlas ofte water-wereld : waer in vertoont werden alle de zee-kusten van het bekende des aerd-bodems : seer dienstigh voor alle heeren en kooplieden, als oock voor alle schippers en stuurlieden"

See other formats


PURCHASED 

FROMTHI: INCO.MF. 
OI-THK I-UN1) C.IVIIN TO 
I HF PUBLIC I.IBR.VRY OI : 
TH F CITY OF BOS I ON l'.Y 
IOSI \H HENRY BENTON 
1843-1917 



Digitized by the Internet Archive 

in 2011 with funding from 

Boston Public Library 



http://www.archive.org/details/dezeeatlasoftewaOOgoos 



ty]L 



KORT VERHAEL, 

Van 't begin en de voortgangh der 

SCHEEP - VAERT 

Tot aen defe Tijdt. 




■ Et heeft de Almachtige en 
; Alwijfe Godt belieft dit heel- 
al ('twelck van geen menfche- 
lilick vernuft genoegfaem be- 
K~ grepen kan worden) tot een 
vj' klomp te fcheppen , en heeft , 
;)| de lichte (toffe daer Van afge- 
'-f fcheyden hebbende , d'Aerde 
p en Zee in een kloot te famen 
vergadert , en echter foodanig 
vermengt,dat in fommige plaetfen de Aerde van de Zee 
bedekt is,en in andere plaetfen de a«rde weer hoog bo- 
ven 't water uytdeeckt , op dat de fchepfelen , foo wel 
degenen, die in 't water leven, als de genen, die op 't 
land gewent zijn, middel tot hun onderhouding fouden 
hebben. Maer de menfch , hoewel 't edelde van alle 
fchepfelen, door Godts handt gefchapen, is echter in 't 
begin feer onkundig geweell om dit groot Gebouw , 
en de wonderen daerafbehoorlick t'aenmercken, en 
voornaemelick in'tgebruyck der Zee, daer toe men 
lange ervarentheydt heeft behoeft , om tot foodanige 
kennis, alsmen nu daer af heeft, tekomen. 

WatdeSchipvaert der Ouden, diegeheel gebrec- 
:r kelick heeft geweell, aengaet, men kan niet (eggen 
' wie de eerde Vinder daer af heeft geweeft , uyt oor- 
: faeck van deonfeeckerheydt der oude Schrijvers, en 
s voornaemelick der Poëten. Alleenlickleerttneninde 
. heylige Schrift dat Noach doorGodts bevel een Ark 
(wat was dit anders ; als een Schip? ) gebouwt,en(ich 
met alle de fijnen, en aldel-hande dieren daer in begeven 
heeft, om niet door de Sundvloedt, beneffens de an- 
dere menfchen, ingefwolgen te worden ; in voegen 
dat hy voordegeen, diefich eerft te Icheep begeven 
heeft, getelt moet worden, dewijl men van geenou- 
der weet te fpreken. Veel fchnjven Glaucus de vin- 
ding der Schepen , en de kunft der zee-vaert toe , en 
feggendathy'tfchipyfr^indefcheeps-ftrijdttuflchen 
Jafim en de Tyrrheniers bediert heeft. Men heeft oock 
veel van Troteus verdicht , en gefegt dat hy in de konft 
der zeevaert feer ervaren was , en om fijn fonderlinge 
wetenfchap van de natuur der zee,en van weer en wint, 
fijn wooning onder de Zee-kalven heeft gehadt , en 
fichinalderhandegedalten konnen veranderen- Defe 
lieden zijn miffchien door hun wetenfchap vermaert 
geweeft , en dieshalven van de Poëten onder de fa- 
beldichters geftelt , foo datmen niet fekers daer af by 
brengen kan. Doch hetgeen, 'twelck ick nu verhalen 
fal, fchiint de waerheydteenigfins gelijck te zijn. De 
Inwoondets van Cre'a hadden eertijdts een Koning , 
htpieter genoemt.die de zee-roovers bedwong, en 
d iens Soon,Minos geheeten t d'Atheniers in een fcheeps- 
ftrijdt overwonnen, en tot eenjaerlickfche fchatting 
gedwongen heeft. VHtTheniciers waren deeerften,die 
met hun Koopmanfchap in Griecken quamen , en daer 
degelt-fucht, debron van alle qualen brachten. The- 
Jêus heeft Taurus, die van Koning Afoiw als admirael 
over fijn Vloot gefteldt was, ter zee verwonnen, en 
hem in de bruyffchende golven geworpen ; daer af de 
fabel van Minotaurus ü\n oorfprong heeft Ontrent ter 
felfde tijdt leefde oock <Dedatus , die den Koning Mi- 
«wvan Creta is ontvlogen, 'twelck foo te verftaenis, 
dat hyhem met fijn fchip,door middel der zeylen.ont- 
fnaptis ; vermits fy by de vleugelen de zeylen verdon- 
gen. Trometheus fchrijft , by Efcbylus. fich felfde vin- 
ding derzeyl-konfttoe.fchoon de Rhodiers hem die 
eer niet willen geven, maet lich felven die kundtoe- 



eygenen Sy zijn oock door hun wetten, diefyvande 
fcheepvaert gemaeckt hebben, feer vermaert, gelijck 
de Hidory-fchrijversen Regts-geleerdengetuygendac 
foodanige wetten hun oorfprong van hen genomen 
hebben. De Theniciers , in tegendeel , leggen dat defe 
eer aen hen behoort, endatfy lones, vande welckede 
Jonifche zee haren naemdraegt , uyt Grieken mEgyp- 
ten, overgevoert, en de twee Polen of Afpunten eerft 
onderfchcyden hebben. De Carters, dieeertijtsmee- 
(lersderzeegenoemt wierden.de Corinthiers,Egineten, 
Tyriers en Egyptenaers , yeder van hen wil defenroem 
voor fich feit hebben , en fchrijft fich (elf de vinding 
daer af toe. 

Daer hebt gy gehoort foo veel de fcheepvaert det 
Ouden aengaet, maer laet onsnutothet maeckfel en 
fatfoenvan hun \ aertuyg komen. üeBeothiers tmek- Markfei 
ten hun fcheepjes uyt dicke flroncken van boomen j de *he. 
diefy met ofl~e-lceroverrrocken,en met riemen voort- ondèlii"» 
dreven. In de Roode-zee voer men eerft met vlotten , den. 
dievan de Koning Erytha (van de welck d'Erythri- 
fche zeer haer naem heeft) gevonden zijn. Men meent 
dat de V late ér s de Vinders van de kleyne fchepen zijn. 
Andere ie hr.j ven dat de Mey fiers en Trojanen met vlot- 
ten ovet de Helle/pont us voeren. De Brittanjersovet- 
trocken hun fcheepjes, (die van taje njsjes te famen 
gevlochten waren,) met leer. Wijders, men vindt in 
d'oude H Aoïxm&zt&tCorinther Amimocles vzriPoly. 
dorusVirgilius -rfKwc/Wgenoemt de galeyen met 3 roey- 
bancken , ieAtheners met a, de Salamijnfche Nefiflon 
met, ; Zenazorasmti b ,Mnefi%etonmct%ea 10 roey- 
bancken hebbengemaekr,daer./f/.Jc - rf«</er Magnus noch 
4 bancken bygevoegt heeft. Ttolemeus Soter heeft ga> 
leyen van 1 s roey-bancken toegeflelt; en dit getil is 
federt vanD«OTrr«M^flf /£«;»« loon verdubbelt.-Maer 
Ttoleraeus Thiladelphushee.il hen op 40, en Thilpater 
op jogebracht.D(2K<j</iiseer(tuyt Egyptenin Griec- 
ken gekomen ; en federt zijn de Griecken na hem 'Da- 
naï genoemt. Nilus maekte fijn fchepen van papier , 
bieten en riet, 'twelck hy te famen voegde. Wat de 
grootheyt defer fchepen en van dit vaertuyg aengaet , 
men vindt daer af metckelicke exempels , voor eerft by Won . 
Tto/eiaeus'PhilopiirerConmgvin Egypten, hiet voordmiicke 
gedacht, dieeenfehip deémaken, 't welck 84ovoe-f ; c r °" I ' ni 
ten lang , 114 vceten wijdt , en als 't in 't water lag , p ' ' 
gy o voeten hoog was. Hy deê noch een ander fchip 
bouwen van 3 00 voeten lang, dat cp de Nylus varen 
fou. Doch dit alles is noch gering ten opficht van 't 
fchip, 't welck Hiero, Koning van Syracufè, deê bou- 
wen , daer af Archimedes , die vermaerde Wis-konlte- 
naer de Bouw-meeftet was, en daer 3 00 Timmerlieden 
aen werckten'en de bouwdoffen wierden van 60 drie- 
riemige galeyen derwaerts gebracht. Ditfchip was»an 
binnen wonderlijck wel geordonneert, enallesop fijn 
plaetsgefchickt. De kojen hadden hun by fondere flee, 
gelijck oock de Bootsgefellen , en de genen die 't roet 
bevolen was. De Soldaten hadden hun befonderever- 
trecken , gelijck oock de Officieren en PafTagiers , en 
Overden. In dit fchip waren verfcheyde kamers, (liep- 
kamers met bedden ; oockgalderyen en tuynen , daer 
vyvers in waren , met rivier-vilch , met (talling voer 
de paerden ; oock fcherm en dans- fchoien , met een 
tempel voor Geruis 1 baddovcn,kokens en molens Dit 
fchip was noch van buyten met een yfere wal omringt, 
enmetbolwerckentoegerult; enopydereynde, ach- 
terenvoor, ftonden tweetorens. Over'tgeheele fchip 
ltooden verfcheyde Krijgs gebouwen, in plaets van 
A ons 



Verbod vant begin en de voortgang!) dot 

a .™ A* door kracht vaert eengeheel andere fprongh en voortgangh ghe-O"'"''- 

om gefchnt, en onder anderen een dat dorxkracw mj F^ fckcrS rch Eddman _ in Jndalu-t^T. 

van tegengewicht een teen van 3^,P°"^ n " *.„ ^„gheboren , diens naem noch tot aen dcfetijdton- « wc 

»^l^f*^f d ^i±^hS»ÏSS / bekentisghebleven,wasd'eerlte ) d,evoorbyM^--;;X- 

langh, wel «o., voeten SSKÏsCÏÏb ra^&Canarifche Eylanden, zeylde.enaendekuft^ 

veel andere dingen , de welAe "\™ ƒ «" van ^„, OT „ , daer teg en over ghelegen , quam , en , gcocm, 
gf°f« verwondering gelcnreven wc» foolanghenkommerlrjckeenreys veel van de fij- 

Voor.s , hoeweid Ouden r e : loo ver „ Y £ ^^ ,. e(;rdeweder tc ^^ >d 

««"".^Z^K^^^te^^hidl hy , afgemat zijnde, overleed.n de armen van CM- 

enmetloogrooeUn sa nnan bel ) p faelhmbJ^ kaliaen , te G««« geboren , die 

den , foo hebben fy Rth echte op ze , j y ^ zeekaetten tc teekenen ver 

^r«"^!« , *- re ^ a i -; k 7jSctaA.A B «fr fleenaeLewelckebyvoorfijndoodtonderrichnngh 

ftor.envanv fc ^^ '^ m ts f y me t de fabelen gafhoe men met het onderw.js.dat hynali.t.dit werek 

ter niet fekerin i.ch heböen , ve rn y *> h fl k remen Cohmbus, die van natuureen 

d " T'ZITS hLI de fctlangin van verftand.ghen daetvaerd.gh man was .wierdtdoorde 

Ltï/Ê-*™ ^re/,«,, lijnftoel ondernchnnge van defe onbekende opgeweckt om 

,7n\u een Iradc in t geltfckigh JftM. hebbende, defe tocht aen te vangen. Hy verfochte hier toe onder- 

heeffc£eovërd'Inwöon g dersvandePerf,fche en Ara- flant eerft by fijn Landts-lieden de Inwoonden van 

hffrhe zeeboefem , en oock over geheel Syrien. Maer Genua , die hen, van de handt wefcn. Hy keerde fich J~ 

bifche zeeboeiern en b I d fl . hd naer Henr j r:ck de VII Koning van En/re- va „ 

«ffiu.^fdh^ShjSheieerov.r. /,** . endaernarot^ deV. Koning van f,-* 

fverva len n «vangen. Doch hy hen met wijn drone- tugael, en , niets van hen verwerven kennende , eyn- Roffel 

overvalienen ge .ai, g » behendeliick wech, delijck tot Ferdmandus en ƒƒ«&•/£, Koningh en Ko- buSi 

en e Xys a komt lee rffd^A^ersen Aeniciers ninginvan Cafc by de weieken hy ten laetften de 

de fchSf^fte rekunften koophandel. DeFhe- verfochte onderftant van vaertuygh verkreegh , daer 

de lchepvaerc, iter fchepen , die met mede hy , in het taer onfes Sahghmakers 1492. de 

koö P man?c p gheaSn waren naer Gnecken, en Landen! die foo ïangh onbekent hadden geweeft, 

&™ W, de dochter van Inachus. De Creters, eerft ontdeckte, te weten d'Eylandcn van America. , 

^nfS«^nS.^de*fcdert£^, als H,l P an,ola Cubalan^a ,«M«. *c daer 

^dochtervan Anwr.uytPhenicien. Want 7 V ««r, hy dïnwoonders, die in defe Landen ,n ruft en vre- 

Konmgh'anCrtfa, de valsheyt derPhenic.ers, in 't de leefden, groote fchatten ende „jekdommen ont- 

ii.oningnianv.rci, L i ee ot verftaende , roofde , ende hen naer Spanjen voerde. Sedert , te 

keek naefphenicien, en kreeg Europa, hier voor ge- bevel van £»W Koningh , van Tortugal, naever- ïanA . 
dacht in fijn gewelt | en hier uyt heeft de fabel lijn fcheyde tochten , 't vafte landt van Amer.ca ghevon- mèW 
oorfponc-hdat/^^fichineenosofftierfouhebben den , en tot naer fijn naem genoemt Voorts heeft gw 
veranderf, Europlapüj* rugh over zee gevoert. De hy, uyt aft van de felfde ^W, Koningh van 
Arconautcn.dieGrieekfcheVorten waren, van de y„rr,«™/, in 't Jaervan i S oiAzlmte/EqHtm£iiaelo{ 
welcke Wd'overftewas.dedenbydebergPeliuseen Middel-lijn door gezeylt.en beftaen wijder zuyd- 
boven "bewoon groot fchip bouwen , 't welck fy Argo waerts te zeylen , dan oyt yemandt voor hem fdaer 
noemden, uytoorfaeckvan 'tGrieckswoordt Argos, menaf weet Igedaen had-, in voegen dat hy de Noort- 
dat fnel betekent. Met dit fchip voeren fy uyt Thefla- ftar uyt het gelicht verlooren hebbende , de Polus 
liennahetlantfchapColchis.om'tguldeVUes/twelck hooghtezuydtwaerts aen de zuydt-ftarren genomen 
fvmee weerom brachten.en daer by de dochter van de heeft. Hy fagh oock m defe fijn reys, die fefthien 
Koninoh Etas, Medca genoemt, die op Iafin verlief- Maenden duurde, dac de Starren in tZuyden veel 
de Na de reys ter zee van de Argonauten volght de helderder ende klaerde waeren , dan de genen van t 
zeetocht der Griecken naer Trojen, het welck fy, met Noorden ; daer by, dat tegen de Zuyd pool twee wolc- 
eenvlootvanverreoverdeduyfendtfchepen daer ge- ken waren van kleyne Sterretjes te famen gelet , van 
komen na een belegh van thien jaren verdelgt heb- gelijcke gedaente, als in onfe hemelftreeck de witte 
ben- ende hier uyt fijn de laughdurighe reyfen van riem, gemeenelijck de Melck-weg genoemt. Se- 
Eneas en C//#Jontftaen. Doch om niet te lanckwij- dert is Tedro Alvarez, Admirael van de Portugelche Reys 
lighte'ziinin 't verhalen der oude fcheeps- tochten , Vloot, door iware ftormen, en gheweldigh onweer dr „ A1 . c ' 
foo Cenden wy de lefer , die nieufgierigh is in het ver- omgefolt , eerft in de Zeehuvenen van Brafil geraeckt. va ,ez. 
hael der oude dingen tot d'oudeHiftorien, die bree- Twael Jaren daer na heeft loh. Vmtius, een Span- Job. 
delijck daer af fchrijven ; in de welcke hy fijn jaert uyt het Koninghnjck van Leon, het vafte Landt tB " ?cl _ 
niemvseietigheyt , geliick ick vertrouw , fal konnen van Florida gevonden. Voorts, na verloop van noch dinan- 
verfaden andere acht |aren heeft Ferdmandus Magellarms, in dnsMa- 
Onta- Wat hun beleydt ter Zee aengaet.dat is feergebrec- onghenade byEmamtel, Koningh van <porl«galghe- S c anus - 
de en keliickgeweeft, Want men bevint dat degenen , die raeckt, lich in dienft onder KeyietKarel, toen oock 
vreesder fich eerft op Zee begaven, feerberchroomtenbevreeit Koningh van Spanjen, begeven , en, met fijn Vlooc 
°han° daerinwaren.dewijlfyfichnauwelijcksrooverrevan deLiniegepafleert, vondt eyndehjckeenStraet, die 
Scheep- de wal derfden begeven.dat fy'tlandt uyt 't geficht ver- aen het vafte landt vmChilienTeru tot eenfeheyd- 
""'' loren, ja fich noch 's nachts weer naer de wal keerden, pa-1 verftreckt. Hy , fiende dat het Landt .daer te- 
en om buyten ghevaer te zijn , op t Landt begaven, gen over vol vuur en roock was , noemt dat Terra 
Maer nadat dèmenrchenallenghsghewendt wierden del Fuogo,rf Landt des roocks. Maer hy, pogende de- 
ehevaer uyt te ft aen, foo zijn fy's nachts inhunSche- fe Straet , die naer fijn naem Magellanha genoemt is, 
pen gebleven, en hebben toen op de bequaemfte tijden met groote moeyte ende kommer door te worftelen, 
van 'tjaer voor de Scheep - vaert gelet. In de Hande- fneuvelde telf daer in , met fijne geheele Vloot , behal- 
lingenderApoftelen.cap 27. wordt ghereght, datin ven een eenigh Schip, het welck daer door geboort, 
de Vaften de gevaerlijckfte tijtom te zeylen was ; want enindegroote Zaydzee gerockt is , eneyndelickm't^Z"- 
van den 4. November tot aen de 7 . Maert quamen'er Jaer 1 j 26. te Sivdien in Spanjen gekomen , en tot een dcr En . 
geen Schepen in zee; enTlinius fchrijft dat de Lente eeuwige gedachtenis ^«««'«genoemtis, om dat hetgeifen 
deZeeopentvoordezee-varendeheden.alsdezuyd- met fijn kiel 't geheele Aerdtrjjckrontom gezeylt had. or.d« 
wede winden de 1 ucht verfachte n . V oorts is in'r ) ae r 1 f S c. Franfois T>raeck, een Engels- , s 
Maer federt twee Eeuwen herwaerts heeft de rcheep- man , uyt bevel van de Koningin Elifabeth, met vijf Dueck. 

Sche- 



SCHEEP-VAERT. 

Schepen van 'Pleimouth in December te zeyl gegaen : geheeten , , , graden j o minuten , van de Linie «fa* 
en na dat hyleventien dagen gezeylt had, aen de legen. Sy , daer der i vyanden van Erteiand' groote 
punt van 4^-. tegen, over AM™ , gelant, daet fchade ae/gedaen hebbende .voeren vot tna'c hyla t 

1^ h0 A eVnTv ^ T u ngC ' ant T ge "°- y "'™ • ' £ welck f V oock ^ondoden. N ae dit y 
men had, noch een fch.p toeftelde , met het welck hier elf dagen flil geweeft hadden , quamen IV meen 
y voorby Cabo Blanco, en foo voort voorby 't Ey- Rivier van loet water , recht onder de Lm e gel gen" 
£1 j Z fï' f ' nU §° a r end " n * met van da " fy '«'«cours recht toe naer N:eu SpanmZ- 
veer hebbende aen de kuft van Brcfil op vierendar- men. Sy gingen hier weer aen lanen, w tmXlën 
tig graden bezuiden de Linie gekomen daer hy fijn en de vyandttf brcuck te doen , en , van daer gezeylt ' 
vloot door ftorm vernroyt weer vergadert heeft, en quamen voor de haven Naüviuu, , 9 graden "mi 
dus.nSeptemberdoordeStraetvan^/Wgczeylt nucen benoorden de Urne. Van daer namen f, hun 
IS Defe Straet IS geheel krom naer de groote Zuyd- cours naer de haven van Melakka , en naer 'c E and" 
zee ; en om dat de winden dageheks daer verande- Andrea. In Oftober zi JU fy vcort gezeylt tot onde 
ren (00 kanmer feerfwaerhek deur komen, üpde de 2>^„„ G»rri , enloo naer 't EyUnd zS Lucifer , 
beyde zijden van defe Straet , daer defe landen aen- en zeylden in defe voegen rondtom 't Eyland zCat 
komen , is het met groote en hooge klippen befet , forma B tonuiom tyianot Ca« 

die met fneeu bedeckt zijn , gehjckinfi,^^,,, Hy, fich van hier van de wal af begevende , fagh in 
en debergen van Sw.tferlandt Hy, met groot ge. vijftien dagen geen landt , tot dat hy injanuariufaén 
vaer, en veel fuckelens door defe Straet geraeckt , d'EylandenL^ OT „ is gekomen, en^uam foo voort" 
nam zynftreeck naer de kuil van Chüt, daet hy op inFebruariuste^„>J^ ö) eenvaLePhihZn 
verfcheyde pUetlen aen landt tradt , en zedert fijn fche landen , onftrent dertien graden b noo den de 
wegvoorbv Cabo de hne Efparance nem er,de , isweer Linie gelegen. Hy, federt fijn cours weer deur de li- 
deut delmiegezey t, endus deut d'Atlantifche zee nie nemende .zeylde voorby tien Eylanden, en quam 
weer .n fijn Vaderlant gekomen , daer hy, om dat foo aen groot Java, daer hy fich te landt begaf %" 
hyfijn faecken wel befch.ckt en groote afbreuck aen dat hy daer eenige tijd geweeft had , trock hv weer 
de vyanden van Engelandt gedaen had, met groote van daer, en ontmoete , na vijftien dagen z/vlens 
gunft van de Koningin ontfangen wiert , er .een on- een land, 't welck de Matrofen meenden Tdat het Cabo 
fterffelycke lof by alle menfehen heeft behaelt, om de bono Efperance was.maer fy waren bedrogen.verrnts 
dathydeeerfteheeft geweeft die fijn vloot behouden hetmaer een drijvend Eylandt was. Hyquamevnde- 
de geheele aerdt kloot omgevoert hadt. Sesjaren na lick aen het Eylandt S. Helena, en , van daer binnen 
degeluckige aenkomil van FranfoisTlraeck is door be- vier weeken tijds, voorby Florida zeylende, met goede 
,. vel van de meergemelde Koningen Elijabetb Tomas wint inEngelandt, nadat hyinde tijdt vandrie iaren 
Landifch,een Ridder , afgevaerdigt, die in 'c jaer de geheele /ietdbodem omgefeylt had. Daerfietghv 
i;86denii JuhusvanïYraOTatótezeylisgegaen.en verlcheydereyfenderEngelfchen,omdezuidofdoor 
tien dagen daer naneffens de Canari fche Eylanden ge- de Zuydzee gedaen; maerdew.jldefe wegen (00 verre 
komen. Hy , dus voort zeylende quam in 't left van de hant legghen , en fulck eenbyr.a eyndeloofe 
van Auguftus tot op 6 graden 30 minuten aen de- wcgh gezeylt moet worden, fonder veel tot d'omzev 
fe zijde van de Lmid /Equinoltialis of middellijn, linghdes Aerdklootste winnen, foo heeft men tot ver- 
daer hy ergens aen een goutkuft te landt tradt, om fcheydemalengepoogtdeuriochtenaendeNootdzii- 
fijn volck te vetvarfchen. Hy.al voort zeylende de van de Linie re vinden, en voornamelickd'Engel-Or,d t c. 
heeft recht onder de middelijn veel quaets in de fchen, en Nederlanders, enocckdeDeenen, die wel kl °P e » 
maent van September, door regen, wint, donder en de leden zijn geweeft in lange reyfen aen te vangen V aL "" 
bhxem.moeten uytftaen. Hy belloot dieshalven veer- en nieuwelanden op te foecken. Want hoewel d'eer- door dt 
der zuydwaerts te zeylen, en fworf een tijdt lang tuf- Me te voorfchijn komen met d'ontdeckingen en ver- E "ê c >- 
fchen't Eylandt S. Sebaftiaen en het vafte landt.daer hy overingen van hun Koninck Artlms, intjaer ; 1 7 deur fch v 
van'thout, 't welck hy uyt Engelandt meegenomen alle d'Eylanden en 't vafte Lant, ncortwaeris gelegen, Kom " K 
had , een Barck toeftelde naer dat de gelegenthey t toe ja tot Ruflant toe, foo kan dit echtet niet anders, als Arlbl,s - 
liet: In defer voegen quam hy den vierden December voor beu ielpraetjes genomen worden: gelijk dit oock 
aen de Amenkaenfche kuft, op 48 graden zuydt- niet veel feeckerder is , 'twelckfy by brengen, datin 't 
waerts, in een haven, die van de Engelfchen de Ge- jaer 083. feecker Sighelmus-, B.ffchop van Siburne , v»„Si,.> 
ïyOT/ffof/^w»genoemtwierdt,omdathyfeerruym door de Koninck Alfrid naer Romen gefonden, totbilmus, 
en bequaem was. Sy vingendaeroptlandtveel vette in d'Indien vanS. Thomas deurdrongh, van daer hy 
vogelen, die fy tot hun nootdruft zouten, om fich üefteenten, Speceryen, Reuckwercken , en andere 
daer van te dienen.Toen fy wat verder zuydwaerts aen vreemdighedenweerombracht. Sy feggen oock dat 
zeylden, quamen fy aen een Caep, op ri graden en in 't jaer .3 60. een van hun natie, Nico/aes van Limia vanNi- 
4/ minuten bezuyden de linie, en die fich tot aen de geheeten, een groot Mathematicus, te fcheep nae'tcobes 
Straet van A/^/Kctkj uytftreckt.Sy vonden daer vier- uytterfte van 't noorden reyfde, daer hy onder de vanLi "" 
en-tw.intig Spanjaerden van vier hondert , diedrie Ja- Noortfool vier groote draykolken vond , die de fche- "'" 
rentevooren daer gefonden waren om defe engte te penmetfoogrootgeweltinhunafgrondeninfwolgen, 
verfekeren , met feecker vierkant Reduytje , daer vier dat de ilrijdige pogingh der winden , en alle de men- 
ftuckeninftonden ; endefeReduytwasT > /«7//>/>tó>ge- fchelijckenaerltigheythendaerafnietbefchuttenkon. 
noemt. Defe Spanjaerden, d'Engelfchen aenkomen Dit heeft miflehien oock ftoffe aen de fabuleufe ver- 
fiende , kofen de vlucht, en verlieten alles. Defe Straet tellingen gegeven van dat 'et onder de Pool bergen van 
van Magellanus heeft fijn begin by'teyndevan'tKo- zeylfteen zijn, die de fchepen, daer yzer aen is, tot 
ninckrijckCtótf, opc+gradenbezuydendelinie, en fich trecken, fchoon 'Ptolemeus ielf iets diergehjek 
loopt op gelijcke hoogte in de groote Zuydzee, en hy verhaeltinde Eylanden Maniolen, bydievandeSatyrs 
vondt hem lang 13 e mijlen. Hywierdthier oock van ind'Indifche zee. Doch dit alles is oock verdacht, 
veelfwareftormenomgefolt,gelijckhieraltijtgebeurt, fchoon de groote Landbefchrijver Mercator fulcks 
uytoorfaeck van de hooge Landen, en 't hol gebergte, van feecker /(2«>i&oj'«zvan'sHartogenbofchverhaelr, 
Hy quameyndelijckindegroote2»v^acc,ennamfi)n en fchoon Toflelklk en anderen dat in hun univerfale 
cours tuffchen 't Eylant S. Maria en 't vafte landt, niet kaertenaengc welen hebben. Maermenmercktdat het 
verre van't Koninckrijck;fraT«,daer hy fich van voor- geen, 't welck dele Knoyen daer af gefeght heeft.gefpro- 
raet verforgde. Hy, toen fijn cours noord-ooft aen tenisuyt de vertellingen, die een Prieftereertijcsiii't 
fettende, zeylde voorby 't Eylandt Conceptionis, Hy jaer 1364. aendeKoninkvanNoorwegengedaenheeft. 
bracht tien dagen door in een fandigeRivier,i^/;/>rf<?w/ Want d'onfen , die diep in defe geweftcn zijn geweeft, 

hebben 



Verhei van 't begin en de voortgang!) der 

ncbbendaernlers ^danig gevonden n^fiechrs g^^^^^^ 

aisn-er rooltenenzu)acn,niec w b , fi , j. hier d'ander daerteverbergen.- afommi- 

r/'r r ' 5 rVen1n^ n e n fer " „" zf ï e^ £„ 'kWerden van fchrick op de fpifftdcr hooghte 

l',bo, °P 6 ? f f6 tlomr." nae n« weyn j gh geluck. Dit waren eygenttijckhutten.van vellen van zeekalven 

n , B f nfk ve ( oor van l« CoLL beftaen of walv.nehengemaeckt.d.eopv.ergarTelsr.ytgefpan- 

Dele komnck, '««° ort "" J 1 , lt de broeder ne en metpeesjes behendighl.jck toegenaeyt wa- 

rS^S^SSen ren' Sy bakten dat alle defe hutten ,tw« :deuren 

"«.otSetUgh van de Zeerovers genomen wier,: hadden, f^^^^g^A 

dS^oS St S^ftgS? en en jonge fwan 

?JZ Sreeê heSe , begaf fich op de reys , en, hen aengenaem fcheen. by bevonden dat dit landt, 

Reys S& g enoe m t,Conin g £^r^^/.dereys Sy deden all les, dat fy konden onv * f ^deD«tem. 

«•"*" naer 't noorden aengeraden , op hoop van Ianghs dele men ; en fy fpraken van wederzijden "'«tekenen, ue 

Tl" Sin korter rijdt in Catbay te komen, üy ver- Wilden gaven aen d'Engelfchen te verftaen , dat , foo 

Lt S d neZtotdeferey , onder 'tbeleytvande fyhooger wilden gaen fy al "t ge » , dat fy fochter ,. 

Sk SffiK^tó^^ foudenvinden-^toferbegaffichhieropineenfloep, 

, T door onwlr van malkander boven Noorwegen , en met eenigeSoldaten,en bevalaen f.jndr.e fchependat 

l0Uêby -LndenTdert met we^r te famen komen, len van fyhemfondenvo.gen. Hy^deR^erop,^^ 

defe fcheepen keerde weer naer huys , nyt vrees voor t groot getal van Wilden <%^^^£™£ 

crevaer 't Ander dier mihwby in was, geraeckte overvallen te worden. Degenen , die hem geieyüen, 

fen e n woeft en'onbekent Eylandt noch 8 naer fijn fijn vrees prekende , deder . drie ^„neno d 

„aem IVHloughs lam genoemt, op de hooghte 7+ ^'f^f^i^^^^^^ 

eraden- enhv.eedwongendaerteoverwinteren, ver- rendand'anderen. Defen baden hem met lekenenen 

Inghe'yndellj kdaervan koude, met alle defijnen: betuygingh van vnentfehap ^J™}^^ 

fn voegen dat de genen , die federt aen dit Eylandt qua- men. Forb, floer , niet meer dandrie op t landt, en d an- 

men, Ter noch^jn fèh.p vonden, en in'een koffer deren ^™^™*^%^t%Z 

fijn fchriften en dagelijckfche aenteeckeningen , met hen op goet geloof d Anderen , die achter de dijcK 

Gin eftament Het derde fchip , door feker Richard verborgen waren , konden met langer wachten , toen 

r„, CW«™be eyd" wilt enbreet inzeegefworven, en fyF^«ferfagen komen, en hepen met gedruys naer 

«^^«wetM^nfpoetuytjvftiennebbende.ge- deftrant ; ^velckF^,^rweerdeynfendee.De Wd- 

"•'< faeckte gek cke ,'?k door ihhtteZee voor de mont den deden echter hun uytterfte beft ,om d'Engelfchen 

?:r SS, en.vandaetnjer Afoyfc-getroc- aen te locken, en wierpen veel ™uw vleefch op doe- 

ken Seeyndeliick wtórinEngetant.DefettrW ver, als of fy met honden «doen hadden gehadt. 

T^ C^Xbegaffichfedert.in'tjaer.^^.terwijlKo- Sy, fiende dat fy hier door d'Engelfchen n,e Ion- 

^SSKS*7^* derw/ertl, en bracht den aenlocken, bedachten eenandere lift. Sybrach- 

cL «" Sh^êromL:kerb^M^«,Ambafladeurvan ten een verminkt man, ofd.e foodamgh veynfde te 

** Bafi! « Groothartog van Mofcovien om vrient- wefen, öp de Itrant, en, hem daer latende, verfchee- 

fchap'Vn een eeuwig Verbont met Engelant te ma- nen niec meer ineemgetndt , als of fy verre van daer 

ken Maër fy leden fchipbreuk op de kuft van Schot- vertrocken waren. Sy hadden fich ingebeelt dat d En- 

ant daer de kolteliicke gefchencken en koopman- gelfchen , naer de gewoonte der vreemdehngen , fou- 

fXn diefy meêbra hten, vergmgen, daer defe er- denkomen defeelend.ge.d.en.etwech kongeraken, 

vaeme Zc-ernan R.chardCanceL Tdie defe weg ont- mee nemen , om aen hen tot tolck te die, ,en Maer 

aeckt hadt , meê fneuvelde. d'Ambaffadeur , geluc- d'EngeHchen , die op het bedrogh verdacht waren , 

kiPbliick de fchipbreuck ontkomen , volvoerde even- fchooten met een mnfquet naerde verminckte Wilde, 

welunAmball'ade,en,heerlijckteLondeningehaelt, die gefwindelijek op pnngende, feer fnell.ck landt- 

wiert federt met korte ijeke gefchencken na?r huys waertsmhep. De Wilden verfcheenen toen meen on- 

g fónden. d'Engelfchen, al voortvarende in hun po- geloofl,,ck getalopde dijck en wierpen metfi.ngers 

Ingenomnieuwelandenoptefoecken.fondenfedert, en bogen een groote menighte van fteenen en pijlen 

fewetenin-tjaer,e 77 .onderderegeeringevanKonin- naerde Engel fchen, die, met hun fpottende, hun ge- 

Rf ,s gin£/^^i.^^^'//^"yt,d,e,eenw,jlgereylt fchut en nuifqetten op hen loftea.enin een oogen- 

v^S-Lbbende Gr^toontdeckte.fondértekonnen daer blickruymte maeckte. Hy zeylded.eshalvenvruchte- 

b " bcr - aenkomen.uytoorfaeckvandenacht.doorhetonder loos van daer, en langh omgefworven hebbende, 

gaenvandèsonveroorfaeckt,envan'tys; invoegen keerde eyndel.jck weer naer fijn Vaderlant, en begaf S.,n de,, 

dathy, weerinEngelandt gekeert.de Koningin foo fich namaels op een darde reys, tot aenj »n feer ver- «r»- 

wifftebekouten.datfy, ophoop vanditlandt onder maerdeplaets.diefyMetaincogmta.ofdonbekende 



SCHEÉP-VAERT. 

eyndpael noemen , en moed eindelijck om de koude hunfchuytjes.enquamenby heminfijn (chip. Hyont- 

weêromkeeren. Daer na, m 't Jaer i c S! . 86.87- deè fing hen vriendelick, en gaf hen goede wijn te drinc- 

R«ys ƒ*» ©av« drie reyzenderwaerts, daer hyby de r;>r«- ken. Maerde Wilden, geen fmaeck daer in hebbende^ 

!»" lus ArHicus fijn nieuwe Straet, na fijn naem de Strate maeckten een leeiick gelaet, terwijlfy droncken. Sy 

TJawgenoemt.ontdeckte. Sedert.in't Jaer 1602.be- fagen vet van Walviflchen , daet fyom vraegden, en 

' "efeWil- 

-kalven 

ckehoor- 

moutb. den. Maerhy , door t landt belet verder te geraken , nen , die fy tegen naclden, meflen, fpiegels, kleer- 
wasgedwongenweertekeeren, en nam fijn weg door haken, en andere dlergelijcke dingen, vandeDeenen 
andere engten , daer tuflehen dit landt, en dat van ten toon geftelt, verruylden. Sy verwierpen tgemunt 
Rey» . Bacablaco groote vloet en eb ging. Hendrïck Hudfon, goudt en (il ver , dat hen aengebodrn wierdt.en betoon* 
h" d k defc(oobe g cerde vaertwijderonderfoecken willende, den groote genegemheyt tot de wereken , die vanyfet 
HÓdfdr,. be & af<ichoock derwaerts in - t Jaer 1607. 8.eno,en en ftaelgemaeckc waren, en gaven daer voor het kofle- 
de Straet 2><jwi op 6c graden , deürzeylende, en de licki1edatfyhadden,hunbogen,pijlen,(chuytencnrie- 
ftreeck van ffeymouth tot op 6} graden volgende , men. Gotske Lmdenau bleef drie dagen opdeferecde, 
keerde fich van daer zuidtwaerts op 5-4 graden , en fonderdatmen weetdat hy aen landt quam , mifichien 
daer na Weftwaertsop 6ograden ,en vondteen groo- omdat de Wilden al te groot vangetal.en hem teltcrck 
teZee, diehyoordeeldenietverrevan Mexico te we- warert. Hy vertrock op de vierde dagh, en hielt twee 
fen, dathy, van de winter achterhaelt , overwinteren vandeie Wilden by hem in 't fchip.die foo veel pogin- 
rnoft. Terwijl hy hier was, ontmoete hy een man, gendeden, om uyt de handen der Deenen te geraken ert 
(fchoon hy daer nooyt menfchgefienhadjopdeMc- in Zee te Ipringen, dat men hen binden mort. DeWil- 
xikaenfe wijfe gfckleet, het welck hemj'n hetgevoe- den, op de Walftaende, en fiendedatmen de hunnen 
len van dat hy niet verre van Mexico of Florida was, bond.oro hen weg te voeren, maeckten fchrickelickge- 
beveftigde. Defe Man, eenige voorraet meêbren- druys, en wierpen veel fleenen en pijlen tegen de Dce- 
gende, wierdt niet wel van d'Engelfchen onthaelt , ntn , die met de fcheut van een grof gefchut ruymre 
in voegen dat fy hem feder niet weer fagen. Hudfin, onder hen maeckien;end'Admiracl keerde alleen wéér 
begeengh om wijder onderfoeck te doen , wiert daer in Uenemarckcn, 

indoorde fijnen belet; want fy , niet meer dan voor d'Engelfche Capiteyn , van het ander Deenfchfchip 
achtmaendengeviaualieert, dommelden Hudfon en gevolgt,quainaenGroenlantop'tuytrerdevan'tIandr, 
fijn Soon in een barekje , met eeuige anderen , en met üat naer 't weden ftreckt , 't welck niet anders , dan de 
flechte voorraet , en , hem dus verlatende , keerden met kaep Farewel ot Vaerwel geweert kan hebben, 't Is 
acht van de hunnen weerom , vandewelcken fynoch oock fekerdathyinde Straet 1)avis quam, en langs 
vierop een Eylandt verloren, dienfyallede fchult en het tandt aen d'ooftzijde van defe ftrant heen voer. Hy 
mifdaet, tegen Hudfon begaen, te lade leyden. Hy ontdeckte daer veel goede havenen, treifelicke lan- 
vondtdeStraet.dienaerfijnnaemrff Straet van Hudfon den, en greote groene vlackten. De Wilden vandit 
genoemt is, op fij graden voorby 't landt , dat fy gewed handelden met hem , gelijck de Wilden van 
met de naem van nieu Engelandt genoemt hebben, t andergewedmet&Ar£rL;Wi»Si»»gehandelthadden. 
SyvondenindefeZeegrootediepten.enfwarevIoeten M»er defen betuighden veel wantrouwiger envreef- 
ebben.in voegen dateenige meenden dat fy inde Straet achtiger te wefen, want foo hacft fy met de Denen ge- 
va» Anian, en op de wegh naer lapon waren. Syhad- handeldt en hun Waren ontfangen hadden, vloden fy 
den /jW/cJB.vandewelckmenmet weetwaerhy met wech met hun fchuyt jes , als of fy iets geftolen had- 
de fijnen gebleven is, fijn gefchriften en dagteecke- den, en alsof men hen naliep. De Denen waren be- 
ningen afgenomen , en meê in Engelandt gebracht, gerig om aen landt ie gaen, in een van dele havenen, 
't welck den Engelfchen weer nieuwe hope gaf om dele en wapenden fich daerom Sy bevonden 't lant,ter 
wegh wijder op te foecken ; gelijck fy zedert in 't Jaer plaetfedaarfy intraden, ftenigh , en fandigh, gelijck 
1613 en 14. wéér aengevangen hebben , de deurtocht dat van Noorwegen. Sy oordeelden uit de roock* 
Rej» naer 't noorden onder feker Thomas Edgey en Willem diefy in'tlantfagenopgaen, dat'erzwavclmtjncn w.i- 
"'" £a/ï»teverfoecken,entotoverde(jo graden deurdron- ren, en vonden een grootgetal van filvermijiiftcencn, 
gj"™" gen , daer fy eenige nieuwe Eylanden vonden, doch die fy in Denemarken brachten, daer men noch eenifili 
tnwil- Tonder beter uytgangh, dan de voorgaenden, te ver- filveruitkreegh- Defe EngelfcheCapitcin gaf aen de 
lem Ba- krijgen. havenen , die hy vondt , Decnfche namen , en maeck- 

DewijlwyhierdepogingenderEngelfchenomnaer te voor fijn vertreck een Kacrt van dit landt. HydcO 
't zuyden en noorden nieuwe landen op te foecken, en oock eenige van de Wilden vangen, en , na eenige 
foo hun faecken te vorderen, verhaelt hebben , fooful- tegenftant der anderen, in fijn fchepen brengen, met 
len wy, eer Wy tot onfe Nederlanders komen, noch dewelcken hy weer in Deenmarcken keerde. DeKo- 
eenigen, door de Deenen aengevangen, daerbyvoe- ningh, uit defe reys goede hoop fcheppende, fond fe- 
geu. Chrijliaen de vierde, Koning van Denemarc- dert tot verfcheyde reyfen weer andere (diepen der- 
ken, het oog op Groenlandt ('t welck hem meed ter waerts , die t'elkens weerkeerden, fonder iets , dat 
herten ging(geworpen hebbende; ontboodt uyt En- gedenckwaerdigh is , uit te rechten. Hy dce einde- 
gelandt feker ervaren KapiteynenZee-man, die ver- hjck weerin't jaer 1619. twee fchepen, onder 'cbeleit 
niaert was voorgoedekennisvandefevaerttehebben. vande Capiteyn M, tmek, toeruflen omdcureen engh- Rn! 
Hymaeckte hier toe drie fchepen gereer, onder 't be- teehzee, die Amerika van Groenlant fcheydt , een Monck" 
Reys leytvanGorjfcZ./»rfOT^,DeenfcheAdmirael,diemet deurtocht naer Oofllndim te foecken; gehjektevo- 
" n d' eerde warmte van het Jaer i6or. uyt de Zont ver- ren d'Engelfman Hudfon oock gepoogt had te doen. 
?""}' trock Defe drie fchepen voeren eenige tijdt met mal- DekMonrk verrrockopdeniö van May uyt de Zont, 
aal kandèr; maer toen d'Engelfche Kapiteynopdehoog- met fijn twee fchepen, het grootltemct 4 b mannen, 

te, die hy focht, gekomen was, nam hy , uyt vrees en't kleinllc, dat een Jacht was, met ,6 mannen bc- . 
van'tYs, fijn cours Zuidtwed aen, om gemackelijc- mant. Hy quam op den ïojuny daer aen volgende aen 
ker , en met minder gevaer aen Groenlandt te komen, de Kaep Farewel, oi Vaerwel, fonder twijftcl dus ge- 
Maer de Deenfche Admirael, fijn oude kours noortooft noemt om dat de genen , die voorby defe Kaep zeilen , 
aenvolgende, fcheydevand'Engelfchman, en quam ineenandcr wereldt fchijnenterreckcn Hy.acndelo 
vanujnzWealleeninG«K»/W. Soohaedhyhetanc- Kaep gekomen , koos de ftreeck van Well tcnNoor- 
ker had laten vallen , fprongeen groote menigte van den , om in de Straet van Hudfon te komen , en orit- 
Wilden, die hem van verre hadden Geil komen, in raoette een groote memclitc van khoflen yj, die hy 
' B ontweeck, 



Verhel van 't kgh en de voortgang!) der 

,i,rnv in de volle Zee was Hv verhaelt marken. Hy, op de fever.de September in dele ni- 
onnvecck.om dat hy in de o He Zee wm y ^ verfrifchte feh me[ de fijne „ _ cn brlcht 

dat in de nacht op den 8 ' u '"V^pmore koude rees , fijn fchepen in verfekenngh in een haven , niet verre 
was , fulck een d.cke ™*£rt&3££mZ£> van d'eerrte. Sijn bootsvolck verl'orgde fich boven al 
dat fijn touwercUnetlngt^^^^ J om 6^ ^ yan de 

en dh foo tare». dl* ^g-Jj JgStodS •**» bevrijt te rijn. Def? haven lagh aen de mondt 
konden gebruycken,-enoocKciat er in ^ van een rivier , dienoch inOftobermetbevrofewas , 

£tï1fS«^&™^SSSW fchoondeZeeinveelplaetfentoelagh.^^.f.chin 
fichto óp tin I „ .Sn uyckleeden, orn dat f y een Sloep begevende, voer defe rivier op, om kennis 
i^LXenniet konden lijden Hy quam.ndeStraet daer af te n.men. Maet hy kon met wijder ,dan om- 
van HM, d" ê „y° naer de naem des Kon.ngs van trent anderhalf mijl verre geraken, uyt oorfaeck van 
D L enmKkén , «$rW Straet noemde. Hy quam de (tenen , die haer flopten. Hy naem dieshalven een 
«ne»EyfandT. «„«ie kult van Groenlandt gelegen, deel foldatener, bootsgefellen mee en g.ngh dr.e of 
en fondt cenigen uyt, om dit landt op te doen , die v.erm.jlen Undewaertsin, om menfehen te foecken, 
he^n bootfehapten dat fy voetftappen van menfehen maer hy vondt n.emant. Hy , langhseen andere weg 
hadden eêacn,maer geen menfehen. Des anderen weerkerende , vondt een opgereente en breede neen, 
daees onfmoetên fy een oieemgte van Wilden, die, opde welcke een beeltgefch.ldertwas, darde Duyvel 
vWeDeenenverbaelt.h.mwapenenaehtereenhoop met fijn klaeuwen en hoornen vertoonde, en daer by 
ftenen, me verre van daer, verborgen. Sy quamen een Autaer mer kooien daer op.gel.jck hyopver- 
daer na weer nader by , en groetten de Deenen weer, fcheyde andere plaetfen oock vondt, fonder echter 
rhe hun eerlt gegrut hadden , en hielden fich echter menfchentef.en, maer wel hun fpeuren en merekte- 
forgvnldW.jcktunchen de Deenen, en de plaets , kenen, daer uyt hy g.flredat fy by defe autaers verga- 
daer hu" openen waren, die in bogen, p.jikoockers derden , en daerofferden. Hy doortbofch gaende. 
en piHen beltonden , van de wekken de Deenen fich fe veel bomen , met geree.fchap van yzer en fiael af- 
eck behend.ghjck meefter maeckten. De Wilden, gemeden, en vondt oock honden, die gebreydelt of 
om hun verlies m.strooft.g, baden en fmeeckten de gehalftert waren metbanden vau hout. Maer t geen, 
Dienen met gebaet van gebeden en onderftellingen , 't welck hem meeft in t geloof verfterekte van dat dit 
omhun wa P e g nenweer te%eb.ben.en betuygden met hndtfijnlnwoondershad.wasdathy mereken enbly- 
hun mijnen dat fy alleenlijck van hun jacht leefden.en ken van hutten fagh , die m verfcheyde plaetfen opge- 
dat defe "penen hun leefmiddelen waren. De Denen recht hadden geweeft, en daer oock veel flucken van 
gaven hen hun wapenen weer , en de W.lden vielen vellen van Beeren , Wolven Herten , Gewen , Hon- 
mèn on hun knven om hen van foo groot eenjonft te den en Walruffen vondt , die tot deckfels hadden ver- 
bleken Nad* ^malkander, ycfer met hei geen, ftreckt, 't welck oogenfchijnelijck te kennen gafdat 
dathv had , befchoncken hadden , verttock Monck defen volcken gel.jck de Scythen leefden , en fich naet 
van dit Eilandt, en poogde fijn reys te vervorderen, de wijfe der Lappen legerden. 

ÏMaer I v was , uit oorfaeck van 't ys , gedwongen weer De Denen hun hutten gemaeckt hebbende .yerforg- 
indefclvc haven te lopen, daerhy, 'hoe grootemoei- denfichvanhoutomhuntewatmen.en yanW.ltvang 
eh de n.emantvand'E.landersielïen Ion komen, om teeten De Winter w.erdt ondertulTchen foo fe 
Hv vin"h eengrootemenighte van VolTen opd.t Ei- enwreed I ,datmenrchoueny S vondt ) dieongeloofli J ck 
lanc , 't welck hy Reinfont , dat is de Voffenzee noem- dick waren. Het bier de wyn , poockde fuyverfls 
de en "en de haven, daer hy aenquam, gaf hy de Spaenfche wijnen en defterekfte brandewijnen bevn» 
naem van iltóraw. Hyplante in dit Eilandt, op6i fen van boven tot beneden in hun vaten. Debandenen 
graden enfo minuten gelegen, de naem en 't wapen hoepen braken van de vorft. en de vaten borftenaen 
des Konincs van Deenmarlen fijn meefter, en, van ftucken, fonder dat het bier en de wyn weghl.ep, dis 
daer aefe.lt, liepfoogroot gevaerdoor de geweldige foo vaft ys geworden waren, datmen met bylendaet af 
*orm°n , en door het (toten van de fchoffen ys , dat hy molt hacken , om het tedoen fmelten , en te drmeken. 
f.ch nauwelijks tuffchen twee Eilanden kon befchut- De vaten van tinenkoper, daer men onverhoeds watec 
ten fchoonhv allefijn anckers uytgeworpen , en fijn in gelaten had , waren suchtensgheboiften, uytoor- 
fcheepennoch y met touwen aen-t landt vaft gemaeckt faeck van 't ys. Defe wreede koude, die de m«alen 
had daer fv bv ebbe droog faten, en de vloet bracht nietfpaerde,verfchoondeoockmetde menfehen. De- 
hen d .er foo veel ys mee , dat fy daer 't uytterlte gevaer fe arme Denen wierden fieck.en de fiecke nam toe met 
mocitenu.tftaen. by fagen geen menfehen op defe twee de koude. Sy w.erden van een buykloop aengetaft , 
Eilanden , maer wel fpeuren en blijckelijcke tekenen d.e hen niet verliet, tot dat hy hen mee-gefleept hadt. 
van dat er menfehen waren , of geweeft hadden. By Sy (torven d'een. by d ander en w.erden noch oock 
defe twee waren noch andere Eilanden, ongetwijffelt van de Schenrbuyck aengetaft, die hen de tanden. n de 
bewoont ■ maer de Denen konden , uyt oorfaeck van mondt foo los maeckte , dat fy met konden eten, als 
d'onoenaéckbaerheydt, daer nietaen komen. Monck broodt, dat in water geweecktwas. H.erquam.nde 
noemde de Straet, daer hy aen quam, Haze zont ,d*<- is maent van MeynochdeBloetganghby, enfoogroote 
HazeStraet, om de groote menigte van hazen, die pijn in de zenuw.gedeelen.dat het fcheen datmen hen 
hv daer vondt. Hy ivan defe Eilanden vertrocken, metmelTen ftaek. Degenend.e ftorven, kondenmet 
n„am aen de zuydtkuft van Chriliiaens firaet , 't welck begraven worden om dat nienBndt foo fterek was , dat 
de kuft van Amerika is , en vondt aen de noortweft zy- h y hen ter aerde kon brengen. De Siecken , d.eove- 
de een groot E.lant , dat hy Sneeulant noemde , om ngh waren, hadden eyndehjck oock broot gebreck: 
dat Int met fneeu bedeckt was. Hy quam uit defe fy dolven d.eshalven in 't fneeu, daer fy fekerflach van 
StneünHudfonszee, aen de welcke hyde naem ver- Braembefyen vonden, d.e hen een.ge t.jdt voeden en 
anJefde, geluek hy oock de naem van Hudfinsftraet onderhielden. In t vootjaer quamen weer veel voge- 
verandert had, en gaf haer twee voor een. Hynoemde len te voot.chyn, maer fy konden hen met vangen, 
het deel van dele zee, dat naer America ftreckt, de vermidts fy te fwack waren. Monckkïi w.erdt eynde- 
Nienve zee , en 't ander deel Chrifliaens Zee , dat naet lijck oock f.eck op de v.erde van J umus , en bleef m.l- 
Groenlandt ftreckt, indien men defe kufl Groenlandt troofirigh vier dagen yi fijn hut De v.jfdedagh bevond 
machnoemen. Hyzeildeal voort tot op <S 3 graden en hy fich een weyn.gh gelterckt, eng.nghuyt fijnhut, 
nv.ntich minuten! daer hy door 't Ysgertuk wierdf, om fijn reysbroeders't zy levend.gh of doodt te fier, 
cn verplicht was, aen de kuft van Groenlandt tover- Hy vondtnietmeer dantwee ,nt leven van v.er-en-tlef- 
winteren.n een haven d.e hy Monks tHnter-haven tigh, die hy meegenomen had. Defe twee Eoots-ge- 
noemde , en hy noemde d.t geheel geweü Nien Veen- feilen , verblyt van hunCap.teynlevend.ghop debeen 



SCHEEP-VAERT. 

te fien , gingen tot hem, en brachten hem voor hart deutvaert de Straet vanNa£au, en , geen otdet heb- Strl " 
vuur, daer hyeenweynighbequam. Syfprakeömal- bende , om voort te varen , keerden weerom , fich NjVa.1 
kander moedt aeu , en befioten te leven , maer willen voorftaen latende dat fy dus wel deur geraeckt fouden 
nietwaermee. Sy krabbelden in 't fneeu , om 't kruyt; hebben. DeStatenhier door moed fcheppende, fon- Tweede 
dat fydaer onder fouden vinden, te eten. Syvonden, den in 't volgende jaer weer feven fchepen derwaerts, rc >: sva " 
■ tot hun geluck , fekere wortelen , die hun tot fpijs ver- die \ daer gekomen , foo veel ys in de weegh vonden , g^ 1 ' 1 " 
ftreckten , en hen foodanigh verfterekten,, dat fy bin- dat fy onverricht weerkeeren mollen. Sy hebben ech- remfz. 
nen weynigh dagen weer bequamen. 'cYs begon in ter ten derdemael defe reys hervat met twee fchepen De ' dc 
defe tijt , die dachtiende van Jumus was , te breken , onder Jacob van Heemskerck , als Schipper , en de '$ilm 
en fyvifchten Schol, Voorn en Salm. Huu viifche- voorghenoemde Willem Barentfz alsopperStiermanBi- 
ry en hun jacht maecktenhen voort gefont en fterek , op'teenfchip, en op 't ander Jan Corne lifz. Rijf , fyienilï. 
en fy , weer moed fcheppende , bifloten te verfoecken zeilden noortwaeres tot op Sc graden 1 1 minuten,daer 
of fy in de (taet, daer fy in waren , weer foo veel zeen fy een nieuw landt vonden , 't welck fy achten Groen- 
en gevaer fouden konnen overkomen, om weer in De- landt te v/efen, daerfy kruidt en gras, en gras-etende 
nemarken te geraken. Het begon in defe tijde wat beeften vonden. Sy zeylden van daer weet te rugh 
warm te worden , en te regenen, daer uit foo groot naer'tZ?«TC»£>/a»*,daerdefe twee fchepen van nul- 
een menighte van muggen te voorfchijnquam, datfy kauder fcheydeii; enjanCornelifz. zeylde weer tot op 
niet wiftcn waer (y fich fouden berden voor hun ge- 8° graden , vermits hy daer deurgangh meende te 
fteeck. Sy verlieten hun groot fchip, en gingen in vindeh, maer hy molt weer naer huiskeeren, fonder 
hun Jacht op de feite van Juhus. Sy zeylden uit de ha- iets anders uytgericht te hebbcn.Het ander fchip.onder 
ven , daer fy hun fchepen voor 't Ys geberght hadden , Jacob Heemskerk en Willem Barentfz. zeilde naer No- 
en&isMonckmerzijnmcmJanMoncksBaeynotmAe. vaZembta-, daer fy noordewaerts by langs voeren toe 
Sy vonden Chriftiaens zeevo\drit'ys,daer (y hun Sloep aen een Eüandt, dat fy Oranje noemden, op77gra- 
verloren , en fy konden fich nanwelijcks met hun den, gelegen. Sy zeilden van daer zuidwaerts om de 
fchip daer uit redden. Want hun roer brack aen ftuc- hoeck,en vonden daer foo veel ys, dat fy defegewefteh 
ken, terwijl fy dat weer maeckten, bouden fy hun niet verder konden onrdeckcn.Sy voeren meen plaets, 
fchipaen een ysklip: die met de zee heen en weer dreef, d Tshoeckgzmemi, aen land, daer het fchip fco van het 
Hy geraeckte eyndelijck uyt dit ys, dat fmolt, en vond ysbeeingelt wiert dat fy gedwongen waren daer t'over 
fijn Sloep wegr , twee daghen na dat hy hem verloren winteren. Sy bouwden dieshalven daer een huis van 't 
had. De Zee bevroos, en dooide echter telkens weer, hout, dat fy aen de zeekant vonden gedreven , daet 
en wasnutoe, en danopen. HypafTeerde eyndelijck (y uithet fchipallesinbrachten.'t welck fyoordeelden 
C/5W/W««»-/2r.*ft,enquacnweeraendeKaep Vaerwel, tot hun overwinteringh dienflighte zijn. Sy bleven 
en dus in de groote zee , daer hy van fulck een fware daer de geheele winterover i en hadden tegen veel on- 
ftorraaengetaltwierdt,dathybynageblevenfouheb- gemacken, diehen overquamen, teftrijden. Want 
ben. Want hy en fijn twee bootsgefellen waren foo de koude was daer foo groot , dat de wanden van 'e 
moede en afgemat, dat fy 't op Gods genade lieten drij- huis, daer defe 13 of 14. mannen in waren, duimen 
ven. Hun ree brack aen ftucken, en hun zeylwaeyde dick van'de vochtigheit des adems bevrofen waren , 
inhetwater, daer fy groote moeite deden om het weer en daer by wierden fy oock van veel groote witte Bee- 
te krijgen. De itorm (tilde eyndelijck,en fy quamen in ren geplaeght , die verfcheiden.van hun vplck verflon- 
een haven van Noorwegen, daer fy aen ancker lagen den. Sy fagen daer oock witte VoiTen, die fy vingen, 
op ee.n ftuck van een ancker dat fy noch over behouden en die aen hen tot leckere fpijs verftreckten. Sy moften 
hadden , en meenden dat fy alles verwonnen hadden, daer tot op den 22 Junius blijven , en toen voeren fy 
Maereen felle Itorm overviel hen in defe haven metfo weer van daer met twee groote Boten, die fy toegeftelc 
groot gewelt, dat fy noytingrootergevaervantever- hadden , en quamen , na dat fy veel gevaer 111 defe 
gaen waren. Sy berghden fich geluckiglijk in een plaets, fchuiten uirgeftaen hadden , op den tweeden Odtobet 
daer d'anderen ghemeenlijck vergaen , daer fy een be- binnen Cola.daer fy hun ander fchip van Jan Cornelifz. 
fchuttingh tufichen de klippen vonden. Sy , na de vonden , 't welck toen alree een reis in Hollant gedaen 
ftorm, van daer gezeylt, quamen eenige dagen daer had ; met het welck fy weer in het Vaderlant qua- 
na met hun lacht in Deenmarcken. Monck gaf reke- men, na dat fy Willem Barentfz. op dereis verlooren 
ningh van fijn reys aen de Koningh fijn meefter, die hadden. 

hem ontfingh gelijck een man die men verloren geacht Maet hun reifen ooftwaerts naer d' Indien waren niet Reys 
heeft. fooramfpoedigh,wantfy,in'tJaer if94.voor d'ecr-J^™ - 

EerU* De Hollanders en Zeeuwen', niet min dapper en fte mael vier fchepen toeruftende, fonden die door de 
reysvan fchrander dan deanderevolcken, al te vooren groote grooteNoottzeevoorbyGuineaendeKaepdeBoneEf- 
lf' lhm handel op Vranckrijck, Spanjen.Engelandt, Duyts- perancemtrd , 0ofterfil3elndien,dzer(y, raad Inwoon. 
ren'tfc. Iant.en de geheele Ooft-zee deur drijvende, ja tot aen ders gehandelt hebbende , wel gheladen weer t huis 
naer b«- t ein d e van de Middelantfche Zee , hebben oock tin- keerden , en dus de gront leiden om een vafte Com- 
V" 01 ' delijck gepooght de Zee naer Indien naet 't Zuyden en pagnie op te rechten , die noch tot heden in defe vaere 

Noorden t'openen , en eerftelick aengevangen in het volharden, en feer machtighgeworden zijn. Sebaldus Rev» 
jaer 1 j94.dedeurr.ocht derwaerts langhshet Noorden de Waert isin 't Jaer ij-jS.metvijf fchepen uit Hollant ™»=" 
te verfoecken. Sy fonden dieshalven noortwaerts een gezeilt , om wefhvaerts deur de Straet van Magellar.ns d, Wi en 
fchip van Amfterdam, met een Jacht, onder milem naer/w&WjenfoodegeheeleAerdklootqmtezeilen: 
Barentfz. een uyt Zeelant , en een van Enckhuyfen. maer hy, langh in de voorgenoemde Siraetgefuckelt 
De Amfrerdammers namen hun rtreeck hooger op hebbende, en van fijn andete fchepen afgedwaelt, was 
tot77graden naer AcNoortpool , en niets uitgerecht eindelijk gedwongen vrugceloos weerom te keeren.Hy 
hebbende, keerden weerom , vermits het volck on- wienvzn Olivier van Noort gevost ,die,met vierfche- VanO'!- 
willighwas. De twee andere fchepen, verfcheyde Ei- penhet fpeurvanMagellanus Draeek en Candichge-^;^ 
landen gevonden hebbende, quameneindelyck aen volgt hebbende,al!een weert huiskeerde.nadathywel 
een Straet , die fy bequaem vonden om met groote en ; 1 fchepen , en tweegaljoenen 1 verdelght , en lelt oock 
kleine fchepen te bezeilen. Sy zeilden deur defe in groot gevaer geweelt had. Eenige jaren daer na te 
Straet , die fy vijf of fes mijlen langh vonden , en qua- weten int jaer 16 ,4. heett Ionsvan SfMergenAe felfde va„ „. 
men in een grooter , wijder en warmer zee , daer (y 't reis deur &e Straet van MagHlanus beftaen , en is , na ^ 
ysfagen fmelten, en geraeckten foo aen de kutten van dathy.nde Zu.dzeeaend AmeriIcaenfcheKuit, veel 
Tartanen , omtrent de Rivier Oby , daer fy Eilanden , dappere daden bedreven had defe greorezeeoverge- 
v uchtbare landen vonden. Sy noemden defe fteken, endusvanachtenndOoft-lndifcne Eilanden 



volck en vruchtbare landen vonden. Synoen 



gekomen, 



Verklaring!) der tifdeclingb , geflaltenis en ej/genfehappen des 

Van I. eefcomeD.Terfelfdetijdtzi^^rw^Wweny*. Ie Muire deurgeraeckt , zeylden langs de kullen van 

M-- fSl „oockmettlveefchepenuicTelTelgelopen, Chifi, f er ,, en £«W» daa - / /ƒ„«,,,, van] fieekr* 

en hebben voorby deStraet van Magellanus zuidwaerc ftorf. ^«^OT.indesfelfsplaersgefcelt.volharde 

aên zevlende , toe op 6of rygraden , daer een nieuwe in Bjncoursnaer nieu Spanje» , en Jccapvlco.cn , met 

Str" et eevonden , die feerkort, entenopf.cbt vande tot fijn voornemen komen kennende , nam fijn cours 

■ aTder/feerghemackelnckomdoortekomenwas. Sy ooftwaerts deur de Zuydzee , naer d Eylanden van • 

noemden 't landt aen de Noordc-zijde Maurits van Ooft-ïndim , en , Van daer naer t Vaderlant varende , 

AWiBien-tlïndMndeZuyd-zijdeJM/ffl&Üiende. ftorf onder weegh. MaerdJAdmiraelW^ over En.» 

femeuwedeurvaert^Arir^/fAforceneenwijl een.ge jarenuytBrafilnaerdckuftvanCW/zeylende, *»«- 

lanehs de Kuft van Chili ghezeyle hebbende , voeren vondt een heel open zee, Tonder eenigh belemmering, 

evndetijckdeurdeZuydzte, daer fy veel nieuwe Ey- en voerdusnaerCW/, inwekkercys hyoockftorr. 
landen ontdeckten, naer Ooft- Indien, daer fy van d'O- Daerlietghy.n t gros .hetgeen, datdontdedtingh 

verften derNederlandtfchèCompagnieaengehouden der landen ter zee; foo van d Ouden als Nieuwen, 

wierden De Staten verltaendcdat'ernaer'rZuyden nengaetj en de genen , die meerder omftandigheden 

dele nieuwe Straet gevonden was, fondeo in hetjaer daer af begeert te weten , keerenfichtotde Vcyagien , 

Vanjj- ,6,1 derwaerts Jaques tHeremite als Admirael, en die daer at befchreven zijn , en zy , diebyde Kacrten 

1 U " GemHmetaSchapmham alsVies-Admirael ,metelf van defe Zee-Atlas of Water-werelt naukeurigh na- 

l JtoF fchepen, omdenSpanjaertinPeruafbrencktedoen, fiende, fullen, gelijckick vertrouw.hun vernoeging 

endaereenigevaftighedentevaroveren. Sy.deJr/ïJrt vinden. 

Korte verklaringb der afdeelingb , geflaltenis , en eygenfebappen des Aerdlbodcms-. 

.„lOdtdeeeuwigeenaImachtigeheeft,in'tbe- lum Ardticum verftaen , niet alleen defen voorfchre- 
Pgindoor fijne wijsheydt, degeheelewerelt ven, maer foodanigen Cirkel , wiens halve Diameter 
Ë uyt niet gefchapen ; en de aerde met de Zee even foo veel is als des Pools hooghte van yder plaetfe, 
-_f> in een ronde formeKloots wijs t'famenge- begrijpendealtijdcalledie Sterren die vtioryderlandts 
voeght , ( als het fwaerfte ) in 't Centrum , of de mid- hooghte nimmermeer onder gaen ; daer over defe Cir- 
delpunft geftelt , als in de nederfle plaets, den Hemel kei inalle landen , die in Latitudo ofte b/eete verfchil- 
alseen cent, met onmecelijcke wijdte, daer over ert len.verfcheydenis.endefgelijcksoockvan Antarcïi- 
omgefpannen.defelvemetveeleenheerlijckelichten, co: Dan wy volgen met de bovengefchreven wijfede 
als Son, Maen, Planeten , en andere Sterren fon- gemeene manieren der Lant-befchrijvers. En wort al- 
dergetal, tot des menfehendienftverciert. En op foodoordevoorfeydevierlaetfreCirculendeAerdbo- 
dat de aerd den menfche en andere aerdfche dieren tot dem afgedeelc in vijf grootelantftreken, by den G riec- 
een bequame woonplaets foude dienen, en door haer ken Zonas, dat is riemen , genoemt , om dat zy in 
menigvuldige vruchtendefelvevoedenenonderhou^ gelijckenifle van riemen ofte banden rondtom den 
den, heeft hy die boven de wateren verheven , en de kloot deraerden loopen. Deeerftederfelveris beflo- 
Zeehaerplaetsindedieptenalfoogeordineerr, datfy ten binnen den Nootder Cirkel, en wert genaemt de 
deaerdemethaerkromtenallenthalvenomvangende, Noorderfe koude Lantftreke. De tweede werdege- 
de felve onderfcheyt en affondert in drie befondere naemt de Zuyderfche koude Lantftreke , loopende 
deelen ofte grootevafte landen ; overwelckede Lant- ronrom den Zuyder Pool binnen den zuyder Cirkel, 
befchrijvers (gelijckde Aftronomi over den Hemel) Dederde,zijndedemiddelfteonderdiealle,\vortge- 
ftellen vijf Circulen ; als den /Bquinoftiael , alfoo ge- naemt de dorre en heete Lantftreke , en is ghelegen 
naemt,omdat daghen nachtoverdengantfehen Aerd- tuffchen de Cirkelen desKreefrsen des Sreenbocks. 
bodem even lanck zijn, wanneer de Son komt in defen De vierde is gelegen tuffchen den noorder Cirkel en 
Circkel , 't welck gefchiec ontrent den 2 1 Martii , en den Cirkel des Kreefts , en wort genaemt de getem- 
den^Septembris. DefcCirckelwerdtoockgenaemt perde Noordcrfche Lantftreke. Delaetfte, genaemt 
de equator , ofte Evenaer , en van de Nederlantfche de Zuyderfche getemperde Landtftreke, is gelegen 
zeevaerders Middellinie , om dat fy het fuperficie of tuffchen den Cirkel des Steenboks en den zuyder-cir- 
oppervlackder aerden deelt in tweeeven gelijcke dee- kei. De oude Philofophen en Landcbefchrijvers heb- 
len, waer van 't eene ftreckr na 't noorden , en 'tan- ben gemeent.dat van defe vijf de twee getemperde al- 
der na'rzuyden, en is alfoo 't rechte middel tuftchen leen bewoont waren, en vande andere drie, de twee 
de noorderen zuyder Afpunten, of Polen der werelt. koude niet bewoont en konden werden om degroote 
De tweede wordt genoemt Tropieus Cancri; Sonne- en onverdragelijcke koude , ende dorre heete landc- 
wend des Kreefts , om dat de Son wanneer zy komt ftreke om de brandende hitte der Son. Maer de tijdt 
aen defen Cirkel ontrent den 11 Junij, fich begint te heeft eyndelijck de waerheyt vanfukks in 't licht ge- 
keeren na den .Equator j en is als dan de langhfte dagh bracht : want men bevonden heeft ontrent 1 <; o jaren 
voordengenen diebenoorden, en dekortftedaghvoor herwaerts, dat zy al t'famen bewoont zijn, dochde 
dengenen die bezuyden den ALquacor woonen : dele koude alderminft, gelijckGroenlant, Yflandt, Lap- 
Cirkel is gelegen 23 graden 2. rl minuten noortwaert landt , de uy tterlle eynden van Noorwegen , en dier- 
van de Middellinie. De derde wortgenoemcTropi- gelijke landen. Alfoo heeftmenoock bevonden door 
cus Capricorni , Sonnewend des Steenboks , om dat ervaring , dat in dedorre heete Lantftreke de hitte niet 
de Son wanneer zy komt aen den Circkel , ontrent den is onverdragelijck , noch foo brant gelijck d'Uude ge- 
21 December, begint te keeren en klimmen naden meenthebben: wantaldaerfeerveelheerlijcke/vruchl- 
JEquator ; en dan is 't ter contrarie als voren, de kort- bare en volckrijckc landen en Koninckrijcken gevon- 
fie dagh voor die benoorden , en de langhfte voor die den worden , als G uinea , Ethiopien , Arabien , Ooft- 
bezuyden de Middellinie woonen: en defe is gelegen Indien, de vermaerdeU.ylanden Snmatra, Java, en 
23 graden j i\ minuten bezuyden den iEquinoftiael. Molucquen;alsaockBra(ilien,Peru,Nieu-Hifpanien, 
De vierde is genaemt CirculusArfticus, de Noorder en andere diergelijcke landen. 

Cirkel : en de vijfde Circulus Arrtarfticus , de Zuy- Om de gelegentheyt der landen recht te verftaen , 
der Cirkel : Defe leggen 25 graden Jij minuten, de moetmen weten dat de Landt- befchrijvers de felve re- 
eene van de Noorder.en d'andere van de Zuyder Pool kenen na graden der lenghte en breete. De breete der 
of Afpunt, en worden door 't omloopen des Hemels plaetfen ( welck altijdt even is aen de Pol us hooghte, 
befchreven van de PoledesZodiacksofteSonneweghs. wordt getelt van de Middellinie af tweederley, noort- 
De oude en geleertfte Aftronomi hebben door Citcu- waert of zuydwaert, tot den getale van tnegentigh toe. 

De lenghte 



AERD TBODEMS. 

d&21%^f^T% M " id *? die J°W J ovei ' <?igheyt van allerley lijftocht; zijnde bewatert met veel 
finf n a * , . Tcner f a »>»n B ,deMidd e l. fcho'one rivieren , en begaef rnetveel heéteehkdul 
^■eOoftwaertaen, tot den getale van 360. Al, by water-aderen ofte baden, die krachrg.h en bequaem 
ïï P il ff l ° , ^ dC " ,, / eMia " ZVn om verfcheyde kranckheden te verdrijven. oS 

Ka,' WeIck . ,S . de breettc oft f Po1 "* wafTen geen fpeceryen noch kofteheke ft ene, mae 
hoogte der (elver Stede enm delengte „ graden.om overvloedig!, veel Koorn, Wijn en allerley fchoone 
frf n C £ rt 7fn S f'" B rMtd « ^J»i~fti«h Boo,„-vruchten. Weynigh wredecn fchadelicke Z e! 
refpondeerr.te tellen vande voornoemde Mer.diaen af. ften zijnder , maer tamm?dieren in meerdermemgh^ 
De Cabode bona Efperanca is gelegen op de breette en fchoondér dan ergens. Doch daer die landt meeft op 
Züydwaertv a n34j paden ,enin delengte van „agra- roemen mach , is de grootemenighte van f„n fchoone 
den. De landen ofte fteden diegelegen zijn onder de wel-gebcuwdeen voIck-rijckeSteden, dienier onge- 
felfde lengte, hebben altijdt op een tijdt en oogenblik lijCk meer in getal zijh als in d'andere deelen des Aert- 
gelijckehck middag, en gelijcke uure des daegs: als rijeks. Europaheeft eertijdts , door de Monarchie der 
wanneer het te Amfterdam middag is , foo is 't oock Griecken en Komeynen, als een Koninginne ghe- 
van gelijcken middag, tot Bergen in Noorwegen, te heerfchtover de landen vanAfienen Afriken ■ gehick 
LionsinVrancbijek.totAlgierinBarbaryen, endier- fy noch hedenfdaeghs doet door de Mofcoviten en 
gehicke plaetfen in een lengte gelegen. Maer die Turken, van gelijcken door de Caft.lianen, Portuee- 
onder verfcheyde graden der lengte zijn geleghen , fen en .Hollanderer* die over veel plaetfen, landen, 
die verfch.Ilen oock in dereeckeningh der uuren; eylanden en machtige fteden in de felve domineren, 
foo dat wanneer t middagh ts in. de voornoemde en bynageheel Americam onder haregehoorfaeraheve 
plaetlen , ioo is t tot Bantam in t Eyland Java 7 brengen. 

uuren en 1 z minuten naroiddagh , om dat de felve S P A N J E N is 't Wefterfche , en daerom oock 
ftadt 10 ogradem n lengte ooftelicker gelegen is, want 't eerfte Coninckrijck van Europa, van fijn Inwoon- 
het verlchilt alle 1 s graden een uure : maer de ftadt ders genoemt Efpanna , welcke naem foude gekomen. 
Lima, gelegen in Peru, is t fes uuren voorde.mid- zyngefamentlickmet hetvolck van feeker landtfehap 
dag, om dat de felve ftadt omtrent 5 ograden in leng- inAfia.eerrijdtsgeheetenPania.naPandiedaerHeere 
teweftelicker is gelegen als Amfterdam. Alfoo oock was, Spanjen is aen al de vier zyden bepaelt met de 
die onder gelijcke breette ofte Polus hooghte zijn Zee.behalvenaendeNoortooft-hoeck.diemetdePy- 
gelegen, hebben altijdt gelijcke lenghte der dagen renifche bergen befetis.tot.eenaffcheyt van Vrankrijck. 
en nachten: alfoo te verftaen dat het by den genen 'tlseen wonder gezegende landtfdou, foo van vrucht- 
die aen de zuydzijde van de Middel-linie woonen, bare grondt, als van goede gefonde locht, daerom 
de Kortlte dagh is, als wy de langfte hebben: ge- is'er oock doorgaens foo fchoonen gewas vanOly, 
lijck fy den Winter als wy den Somer hebben, en Suycker, Vygen, Roftjnen, Oranje-appelen, Limoe- 
wederom ter contrarie. Maer die onder ongelijcke nen, Citroenen, Granaten, Kappers, en medicinale 
breette en Polus hoogten zyn gelegen , hebben on- kruyden; en boven al foo krachtigh én delicate Wij- 
gelijcke lengte der dagen en nachten : want hoé veel nen als ergens, 't Weteltlicke regement van Spanjen 
een plaetfe meerder van de Middel-linie is gelegen) beflaet by den Koningh , die nochtans geen gewichti- 
hoe grooter aldaer de langfte en hoe kleynder de gefaecken befluytfonder advys van de Twaelve , die 
kortfte dagh is. Als by exempel, die onderden A*,- onder malkander den hoogbftenRacdtmaecken. De 
quinoftiael woonen, hebben het geheelejaer doorde KerckelickeRegeringebeftaetbydeAerts-bifTchopperi 
dagen en nachten even langh, fonder verandenngh. enBiffchoppeu: deeerflezyn thien in getale, d'andec 
Die woonen op de breette van 30 graden, hebben meer dan vijftigh. Spanjenisby onfe tijden ondereen 
den langden dagh byna van 14 uuren: Op de breet- Koningh geraeckt, dat in 800 Jaren te vooren noyc 
te van yo graden, heeft de langhfte dagh (lijf 16 gefiep was, begrypende niet te min 16 verftheyde 
uuren. Onder den Noorder- cirkel, die wy Circulus Kijcken, als ïndespaenfche Tytels des Koninghs te 
Arfticus noemen , gaet de San op den langden dag fien is : doch zyn Caftilien , Arragon en Portugaelde 
niet onder den Horizon. Op de breette van 70 gra- yoornaemlle , onder wélcke alle d'andcre t'huys be- 
den , gaet de Son niet onder in 64 dagen: en al- hooren- 

foo vervolgende vermeerderen de langhfte dagen tot Caftilien wort gemeentickinOudtenNieugedeelr, 
onder den Polum, daer in 't geheelejaer niet meer VanhetoudeisBurgosdehooftftad.voortsleyi'erVal- 
dan een dagh en een nacht is duurende elck een half ladolid,een lullige welgelegene Stad,daerdeKoningen 
Jaer. Voorder wordt de gantfche Aerdtbodem huy- dickwilshaer HofhoudenjSalamanca,dacrdehoogftc 
dendaegsgedeelt in twee grootevafte Landen en Dee- Schqole van Spanjen is, en meer andere. Nieuw Cafti- 
Ien , Antiquam ofte Oude; en Novan ofte Ameri- lien heeft tot fijne hooftftadtToledo, een grootefterc- 
cam, de nieuwe Wereldt. Het eerfte genaemt de ke en voortreftelicke Stadt , die felf een Coninckrijck 
oude Werelt, om dat het alteen den Ouden bekent is maèckt. Twaelfmi|lenvan.Toledoleytdevermaerde 
geweeft, hebben de oude Lant-befchry vers wederge- genoeghliCke plaets van Madrid , ordinaris Hof van 
deelt in drie deelen ; namelick, Europam Afiam en den Coningh; en vijf mijlen van daer, by het vlekjen 
Africam. Efcurial , leyt het heerliek Kloofter S. Laurens , een 

EUR. OP A, foo eenige willen feggen, heeft fij- uytnement fchoon gebouw, datmen reeckent voor 't 
nen naem van een dochter des Konings Agenorsvan achtfte wonder des werelts. 

Syrien,by (upiter ontfehaeckt, 't welck by andere Arragon heeft fijn naem van de 'Provincie Tarract- 
wort gehouden voor fabuleus, meenende dat de oor- nenfis , in welcke het gelegen is ; ofvan de Stadt Tar- 
fpronk van dele naem onbekent is. Depalenv2nÉu- ragona. Sijn hooft fladt is SaragolTa, voortijds defir 
ropa zijn in het Weflen de grooteZee, in't Zuyden Atigufta geheeten, gelegenopden vloedtEbro. Mid- 
de Middelandcfche.in'tOoftendeArchipelagoPon- denin ditRijek leydt Monfon, daerde Coningh alle 
tus Euxinus, de Palus Meotis.en een rechte linie drie jaren eens in perfoon verfchijncn moet , om fijn 
vandaer opgaendenaer'tNoordentot de rivier Dwy- inkomft te ontfangen. 

na , van waer Europa voorts met de Y s-zee bedoelt De derde Kroone van Spanjen , begrij pt de Conink- 
wordt. Hoewel dit landt feer kleyn is, ten aenfien rijeken van Portugael en Algarven. Portugaehsaldcr- 
van de andere deelen des Aerdtkloots, foo is 't nocli- laetftmet d'andereSpaenfche Kijcken vereenigt. Men 
tans altijdt om fijn fonderlin^edeughden boven alle houdt dat het de Coningh jaerlicks in bracht twee 
andete landen geprefen , en voornamentlick om de MillioenenDucaten, velcken njekdom meeft fpruyt 
gefontheydt en natuurlicke ghetempertheydt van de uyt den grooten handel die de Portugefen drijven op 
locht, vruchtbaerheyt vanhec aertnjek , en overvloc- Guinea,Brafil)enPortugaelsIndien ; maetdochishet 



VciUaringb der afdcehgb , geftdtcnis en ej/gnfebappen-des 

t MM-fifli fclftoock vruchtbaer, gevende Veel wij- heroverden Donautoraen de Alpes, die herarTchcy- 

nlv en in 'ere «ren De 1 ooftiladt van Por- den van Iralien j in 't Ooften paclt hetaen Pruyfkn , 

nen, oly.cn andere waren, w " u ,„ n i,,, r p n i fn en Hunnarien ■ in 't Noorden aen de Noortzee, 

t„galisL 1 sb na,gelc g en_opd f nv 1 o«Ta J o > eenheer- ^ «^"'"^n^. - tI , wel g , le oeftènt en 



, 'T rj-ïl k"„^,n iHrir UenemarcKen en ae uramü- i i» w>.i 6"— - -«i— — ■ 
" J V e R n A g N C KR Y CK toedelfte.vruchrbaerfte, volckrijck , zyn gronr niet min #»*&* idrartg 
VR«i\i-ivn.»^'v. _ , ' .„.r-r:: i •- u—r,-.,,.., fiwporfnnHt- orht . enovervloedigri 




mnöordcn ee iVnl vt É li^af o dé'vjyïe^an Men vndfér veelfchoone Fonteynen en ghefonde 

StraeTbuHuoc- wel ke Unie die van Arrois, Hene- Badtftoven; veel Mynen van yzer, toel, M.ni. 

~LSnSlty n te»en de flirtte handt, loot, goüdt en fitver. Duytfiandt «ordcghedeelt ,n 

fn't wenen Ct B Valkrijck aen de Aquiramlche Hoogh-enNeder-duy.(landt . Hoogh-duytfiandt noe- 

Zee en ten dee eaen dePyrene.fche bergen, die het men fy hergene dat naefl de Alpes kydt , en begrijpt 

vS^aëcken^nSpanjenJnhetzuydenpaelthetaen defe navolgende Landtfchappen: tlfaz, Swaven , 

deM^dellan^he Zeé; in het ooften fcheyden'r de 't Palfgraetfchap aen den Rijn , t Koninckrnck van 

iSwitlerlai.t, en Bohemen , dat , al gebruyeken fijn Inwonders een 




Inl zuydergeweften van Vranckrijck wart veeloly, dommen Saxen Pomeren, Mekelenburg, Meyfien , 

Vngen , faffraln ,'en weedoft paftel , daer is doorgaens Thurlngcn , Gulich , Cleef en Bergh met de Landen 

veel vee , men vinder veel zout , vlas, en kennip. In daer aen decoderende. Het Marck^graeflchap van 

dit Coninckrijck zijn 14 Aerts -Biflchoppen.en ovet Brandenburgh, Weftphalen en het Graeffchap van 

dehondertBifïchoppen. Het wordt afgedeelt in achc Ooft-Vneflandt .„__„ ,. ,„ ,„..„„„ 

Parlementen of: hooge Hoven , aen de welcke gaen de De NEDERLANDEN, die ten tyde der Ro- 

appelen vanden Hooft-Provinciendaennnebegre- mcinen meeft waren begrepen mdaltia tjclgica, zyn 

pen De felve Parlementen hebben hare relidentie in huydensd.u-ghsgedeelt in de feventien Land ichappen, 

de (ledenvan Parijs , Kouanen, Rennes, Bordeaux , palende inhet weden en zuiden aen Vranckrijck; in 

Tholoufe,Grenoble,Aix,enDigon. Byonfetijden 't ooften aen den Kijn ofte Mafe, in moorden aen den 

heeft de Coningh Henrick de Groote van onfterffelijc- Oceaen. De locht van defe landen is grof en vochtigh , 

leer memorie aen de Kroone gehecht fijn fouverain maergefontenbequaem; degront doorgaens effen en 

Prinft'chapvanBearn.enaldaer een negende Parlement vlack. Ue Nederlanden zyn feer vruchtbaer van 

opeerechtindeStadt vanPau. koorn, en veelerhande aerc en boom-vruchten; men 

I T 1LIEN.dat veelevoor't fchoonfte Landt- vint'er overvloedigh veel vlas, kennip, mecde ; en 

fchap des werelts houden, foude fijn naem hebben van men weir'er veel Vee: maer de principale rijekdom 

deConingh Iralus van Sicilien, diedelnwoondersal- van het landt beftaet meeft in de yilTcherye en fchip- 

dereerftgeleert heeft het lant bouwen. Depalenvan vaert, in welcke d'lnwoonders alle andere natiën te 

Italien zyn in 't wellen, en ten deel oock in 't noorden, boven gaen. Defe feventien landen ilaen ten deele 

de Alpes met den vloet Varo , die dit lant affcheyden onder 'r huys van Bourgondien , ten deele zijn fy vry 

van Vranckrijck, Duytfchlant, enSwitferlant: voort ende worden gheregeert in forme van Repubhque. 

is'rronrom befpoeltnietdeZee. De bergen Apennius • t HuysvanBourgondienbefitdeHertoghdommenvan 

zijngelijckalshetrufge-beenvanlralien.deelende'tfel- Brabant, Limburgh en Lutzenburgh, en een quartier 

veindelenghtebynaovermits.vandeAIpesaftotaen van Gelderlandt.'tMarckgraeffchapvanhetH.Rijck 

de Zee van Sicilien. Iraliep heeft doorgaens een ge- aen de Schelde , de Graeffchappen van Vlaenderen , 

londewelgetempeerdelocht.fijngronriswonderlijck Artois, Henegou, Namen, ende Hcerhjckheyt van 

veten vruchtbaer, gevende overvloedigh veel koorn, Mechelen. Devrye vereenighdeNederlandrfchePro- 

boom vruchten, enalderley kruyden, veeluytnemen- vintien zyn defe. driequarrieren van'tHertoghdom 

de goede wijnen , oly , en vlas , de beemden zijn vol CelJerlandt , en 't Graeffchap Zutphen , de Graef- 

tamme , de bofichen vol wilde dieren , de bergen met fchappen van Hollandt en Zeelant.en de groote Heer- 

veelderhande metalen en fteenen doorwaffen : men lijekheden van Uytrecht, Vrieflandt.Over.Yflel en 

vint'er veel fchoone baden, veel fchoone visrijeke Groeningen. 

wateren , veel heerlijcke welgeboude en machtige fte- SW1TSERLA NTpaelt in 't Zuyden aen ka- 
den; kort om, dit Lant is de rechte Lufthofdes we- lien; in 't Ooften aen het Graeffchap Tirol; in 't We- 
relts. Inltalien zijm8 Aerts-Biflchoppen , en meer ilenaen SavoyenenBourgundien; in 't Noorden aen 
dan twee hondert Biftchoppen ; met noch veel heerlijc- Elraz en Loreynen. 't Is een land dat midden in de Al- 
ke (leden, van welcke de voornaemfte zijn : Roma , pez leyt, en daerom gehouden worrvoorhethooghfle 
Napels, Florenfen , Venetien, Genua, Milaoen , landt van Europa, ramelijckgoer en vruchtbaer; vry, 
Bolonien, Ravenna, Cremona, Pavia, Padoa, Ve- en onrfienvanaüe fijngeburen, verdeelt in verfchey- 
rona, Vicenza, Mantoua, Siena, Lucca; Anconaen denCanrons, diefyOrten noemen. Devoornaemftc 
Livornozynde twee voornaemfte havens. Meflina en ftedenzijnZurich, Bern,Lucern, Bafel, Fnburgh , 
Palermole»gen in Sicilien. De Eylanden.van Iralien Baden. 

zyn voornamelijck drie: Sicilien, Corfica en Sardi- 'tGraeffchapvanWallcs,daervanSitten dcHooft- 

nien, behalven andere kleyne. (ladtis, en het Landtfchap van de G rifons ofte Grau- 

DU1TSLANT, het groolle Lantfchap onder bunders , hebbende Chur ror een Hooftltadt, zijn al 
eenen naem en fprake van ganrfch Europa, wordt by over lange in Verbont met de Switlers geweeft , en be- 
den Latijnen gheheeren Germa?iia,de Inwoonders fel- fchermen malkanderen regen hare gemeene vyanden. 
ve noemen het «EciuTtljlnnCt/ de oorfake is oofe- PO LENpaelr regen het Weden aen Silefia ; heeft 
ker. De palen van Duytflandtilrecken huydenveel voort tot geburen de Pruyden, Littauwers en Hunga- 
■wijder als ren rijden van Ptolomius , want in 't Weften ren ; is een feer vruchtbaer landt van allerhande granen, 
pafieerr het den Rijn , en (loot aen de Franfche Landen De hooftltadt is Cracou, gelegen aen de Weixel. Niet 
van Loreinen en Bourgondien ; in 't zuyden ftreckt • verre van daer zyn Mynen van zout. Debelonderfte 

Waren 



AERDTBODEMS. 

Waren die uyt Polen in andere landen gevoert worden, De voornaemfteEylanden van Europa, leggende 
zijn tarwe, rogge, vlas, wafch, wagenlchot,klaphout in degrooteZee, zijn Groot Brittannien, Yerlant en 
en loot. Yfiandt: Groot Brittannien (dat voor eenige jaren ge- 

DËtÜEMARCKEN is een tamelijck groot en luckighlijck onder een eenige Scepter vereenigt is ge- 
wijtftreckentConinckrijck.wonderbaerlijckdoorfne- weeft) was voor henen gedeelt in Engelanten Schot- 
den en gedeelt van de Zee. Sijn uyterfte Landtfchap is lant. 

Jutlant,eertijdts Cimbrica Cherfonnefusgenaemt. Dit E N G E L A N T, 't welck met Schotlant hetgroot- 
land floot ïn't Zuiden aen Duytfland, zijnde voorts be- fte Eylandt van Europa mackt,dragendeovervloet vart 
paeltmetdeZee,mee(lendeelvruchtbaerenkoornrijk, goedetarwe, en andere granen, enbewatertmetveel 
behalven io 't Noorden , daer 't fandig en dor is. Men visnjeke rivieren , heeft menigte van goede Zee-have- 
brengt uyt Denemarcken overvlocdigh veel ofien en nen : oock Mynen van gout, filver, loot, yzer.en byfon- 
paerden, veel boter, roet, huyden en vis. De Hooft- der van veel koltelijck tin : veel foorren van beeften 
itadt is Coppenhavcn , daer de Coninck fijn Hof hour, ( dienende rot onderhout des menfohen) zijnder.en in- 
en een hoogeSchole is. fonderheydt groore menighte van fijne woldragendc 
NOOR WEG E Npaeltin't Ooften aen Sweden, fchapen, hetwe'ckinder waerheyt liet rechte gulden 
zijnde voorts omringt met de Zee. De wefter en zuyder .V lies van dit Koninghlijck Eylandt is. De Hoofritadc 
quartieren van het Land zijn tamelijck wel getempcrr, van gantlch Engelant is de hcerlijcke ftadt Londen, ge- 
maer in 't Noorden is 't aerdrijck onvruchtbaer, en niet legen aen den vloet Teems , met eenbrugge daer over , 
machtig fijn Inwoonders te voeden. UytNoorwcgen die men hout voor de fchoonfte van Europa. Vandaer 
komt overvloedigh veel ftockvis, veel koftelijcke pel- komen veel foorten van wolle lakenen, faffraen, fin, 
teryen, huyden, traen, teer, maften, fparren,deelen, en loot, tarwe, gerfte, bier, gedrooghde haringhen fteen- 
meer andere J'ortering van hout. kolen. 

SWEDEN ftoot in 't Weften aen Noorwegen; in SCHOTLANT, rontomme met de Zeeomge- 
't Zuyden aen Denemarcken; in 't Ooften aen de witte ven, behalven aen 't Zuyden , daer 't aen Engelant 
Zeeën Mofcovien; in't NoordenaendeYs-zee. Dit paelt, is niet foo vruchtbaer, heeft nochtans wat tot 
Koninghrijck is een van de vruchtbaerfte quartieren onderhout des levens dient. De hooftftadt is Eden- 
van't Noorden, en geeft veel koorn, honig, wafch, pel- burgh. Schorlandt geeft uyt veel foorten van grove 
teryen , huyden , roet, filver, ftael, loot, yzer en koper, wolle lakenen , wolle , mout» vis, huyden en lieert 
De hooftftadt van het Rijck is Stockholm,daer de Ko- kolen. 

ningh fijn Hof houdt. 1 E R L A N T is feer broeckachtigh en waterigh , 

MOSCOVIEN heeft tegen 't Noorden de zee heeft goede vette weydeh , oock overvloet van tamme 
Petzorke; tegen't Ooften de Tartaren;tegen 't Zuyden en wilde beeften. Dit Eylandt heeft een gefon.de locht, 
deTurcken.en tegen het Weften de Littauwers.Lijflan- draeght nier dat fenijnigh is. De Inwoonders zijn een 
ders en Sweden.De Hooftftadt defes landts is Mofcou, rou wilt volck , doch door de converfatie en gebiedt 
daer de Grootvorft("die van fijn onderfaten tvayfer van der Engelfchen worden fy meer en meer getemt.'tLant 
Ruften wertgenaemt) Hof houdt. De principaelfte is grasrijck, en met veel kudden van koeyen en fcha- 
Waren die uyt Mofcovien in andere landen gevoerr pen beflagen,doch zijn wat kleynder dan die van ande- 
werden, zijnvlas, hennep, wafch, elants en oQêhuy- re landen. 

den, veelerhande koflelijck velwerck en pelteryen, YSLANT is omtrent hondert duytfche mijlen 
traen, en gefoute vis. langh , meeflendeel ongebouteriberghachiigh,inde 

L Y F L A N T paelt in't Ooften aen wit Ruflenlant valleyen is't vee en grasnjck, daer en waft geen koorn, 
of Mofcovien; in 't Zuyden aen Samogitien, dat een of ander geboomte dan bereken en genever boomen. 
deel is van Littau; in't Weften en Noorden aen de De Inwoonders maecken broot van geftoote viifchen, 
Oottzee. De Hooftftadt is Riga , niet verre van de plegen water te drincken, dan mengen 't nu met koorn, 
mondt des vloets Dwyna gelegen, 't Geeft veel honig, welck haer van buyten gebracht wordt. Sy woonen 
wafch, aiTchen, peck,teet envellen. meeft in fpeloiiken , en houden de bergen voor hare 

HONG A R.IBN heeft voorgeburen aen 'tooften fteden.maken de huyzen van visgraten. UeOofterlin- 
Moldavia en Walachia; aen 't zuyden Bofniaen Croa- gen handelen veel op Vflandr,en mangelen hare Waren 
tia, tegen't weften Ooftenrijck; en tegen 't noorden tegen folfer , gedrooghde vis , roet, boter, vellen van 
Polen. De gront is uytncmende vruchtbaer van koorn, wildeen tamme beeften, witte valken, paerden en meer 
wijn , en allet hande nootdruft, 't vee is'er foo overvloe- andere Waren. In dit landt zijn twee Bifdommen, Ho- 
digveel,datmendeoffenenfchapen met menigte fent len en Schalholt, die fommighe kloofters ouder haer 
naDuytnantenltalien. Men vint'er veel Mijnen van hebben. Men vindt hier, en in de andere Noortfche 
gout, zilver, koper, yzer en ftael. quartieren feer veel witte beeren , die uy ttermateu iel 

SLAVONIEN is betloten tuflehen Hungarien, zijn.. 
Italien,deGolfevanVenetiaenGrïekenlant: begrij- ASIA, het tweede deel der oude werelt, wort in 
pende Liburniam,Croatiam,Bofniam,enDalmatiam. het weften van Europa afgefondert door de rivieren de 
Een groot deel daer af befit de Turck , een ander deel Don en de Dwina ; van A frica door de englue.tu ITchen 
deKeyfervan Duytflandt, het overige aen de Zee ge- deMiddellantfcheendeRodeZeen; ooflwaert ftrekt 
legen, isonder't gebiet van de Véne'tianen. "et aen de Chinefche of Eoifche , noortwaert tot de 

GRIEKEN LA NT, eeftijts een moeder en Scytifche.enzuydwaerttotaendelndilche Zee. Het 
voedfter van alle geleertheyt , maer nu een ftavinne der gaet Europa en Africa, gelijck oock alle andere deelen 
ongeloviger Mahumetiften , en een woonplaets der der werelt, in groote rijekdom , menighte van fpece- 
Turckfche Keyferen, wert aen het noorden bepaelt ryen , edel gefleenten , dierbare peerlen, en andere 
met Bulgana en Servia , en voort aen 't welten.zuyden koftelijckheyt verre te boven. Dit deel der wereldt is 
enooften met de Zee omgeven. De Waren die uyt van alle voor.ge tijden hetaller-vermaertftegheweeft; 
Grieckenlantinanderelandengebrachtworden.ziin want hier zijn eerit gefproten alle heerfchappyen, daer 
gout, zilver,koper-root, veelerhande verwen, oly, flu- by de werelt is geregeert geweeft. De meniche isa daer 
welen, damaften, en Turckfchegrofgreinen.Griecken ee rl \ v j^ Go _df g^apen,i^den Para dijfe 
heeft c 
fte en \ 

vende feer koftelijcke en edele wijnen , 
malvefey,corinten,fcharlaken-verwe,%uyker,kriiial, Nieuwen Teftaments 

kottoen,bockevellen,ol y ,h n.g,waf,h,enmedicinale Allede landen ,van Af.» werden afgefente in.fes 
, . ' ; a deden: van welcke de Grootvorft van Mofcovien een 

Kruyaen. c z jeel 



Verklaring!) ér afdeèüngb , gejldtenis en eygenfcbappen des 

deel bfeilti hei tweede is onder de tirannye desgrooten aenbiddenSon, Maen , en andere afgoden, ja den duy. 

Turcx het derde onder het gewclt der Tartaren ; velfelve.opdat hyhaergeenquaetdoe. Devoornaem- 

het vierde onderde heerfchappy des machtigenCo- fte waren die uytChina komen,zijngour,edelgefteen- 

nincks van China- het vijfde zijn derijeke landen van ten, peerlen, mufcus, Rhabarbarum, de wortel china, 

India ■ en het felle onder 't gebiedt van den Sophi, porceleynen , groote menigte van zijde .fuyker, rijs, 

ofce Koningh van Perfcn. Oock behooren tot Afia kattoenen.lijnwaet, en veelerley granen, 

een ontalliicke menigte van Eylanden, onder welcke IN DIEN , gelegen tufichcnPetfenVgeberghte 

de voornaemfte zi)n,Ciprus in de Middellantfche Zee, Tauri , China , en de lndifche Zee , is ( nae 't getuyge- 

voorts in de lndifche Zee> Zeylan.Sumatra, Java , nifle aller Scribenten ) 't befte en edelfte Landt op den 

Borneo, Celebes, Molukken, Banda.Gilolo, Luconia, Aerdbodem.of dat deheerlijckfteen allerbeflevruch-. 

en Japan, ten voortbrengbt, foo wel die tot nootdruft als tot lult 

Van Mofcovia hebben wygefeyd in de befchrijving der menfchelijcker nature dienen. Hetvervultdegant-> 

van Europa, alfoo 't meefte deel van 't felveinEuropa fche werelt met fijne dierbare getteenten en peerlen, 

celeeen is koftelijcke fpeceryen , medicinale droguen en reuck» 

Het «ene de groote Turck in Afia befit , zijn alle de wereken : alfoo dat ( indien het Paradijs nergens een 

Lantfchappenvan Natolia, (eertijdts kleyn Afia ge- plaetfe hadde ) dit geheele Lant het Aerdfch Paradijs 

noemt ) kteynArmenia,- en een deel van groot Arme- lbude mogen genoemt worden. Veel Comnghnjcken 

nia • Diarbech ; ( eertijts Mefopotamia ) Syria , en een en rijeke landen zyn daer in begrepen , als 't Rijck van 

groot deel van Arabia. De voornaemfte Koop-fteden de groote Mogol.het welk eygentlijck Indien is.Cam- 

defer landenzijn, Trapefonda , Aleppo, met hare Zee- baja, Oma , Bengala , Aracan , Pegu, Malacca, Siam , 

haven Tripoli, Amon.üamafco; met hare zeehaven Tipura.Gouro, en andere. Calicut gelegen in Mala- 

Baruti, en Mccha. Defe landen geven menigte van bar , plach voor weynigh tijdts te zijn de principale 

zijde fluwelen, damaften, Turckfche grofgreinen,kot- Hooftftadt van gantfeh India, 'cwelcknucertijdGoa 

toen en fcharlaken-verwe. Het overige deel van Ara- is : daer houden de Viceroy van Portugael , den Aerts- 

bia , is onder verfcheyde Coningen , daer in leyt de Biflchop , des Coninghs Raet , en de Cancelarye ha- 

vermaerdeftadtAden : vandaerkomen feerfchoone rerefid«ntie,dieoverallequartierenvanOrienten(den 

peerlen, oprechte baIzemo!y,wieroock, myrrhe,en Coningh van Spanjentoebehoorende) gebieden. On- 

diergelijcke Waren. der veel vreemde gewaflen en boomen die in Indien 

TARTARIEN werden met eenen name gé- groeyen, zijnde ArboredeRais.endeArboreTrifte, 
noemt alle de landen, geleegen, meteenwijten woelt leer wonderlijck. De ArboredeRaisof Wortelboom 
begrijp, ooftwaert van de Oofterfche Oceaen, tufithen wad eerft van onderen op als andere boomen.maer fijn 
de'Noorderfcheys-zeeendeZuyderfcheLanden, als tacken fpreydende , groeyen die vol vefelen en worte- 
China, hetdeel van India buyten den Gangem, de ri- len, die nederwaerts hangende en wadende na de aer- 
vieië Oxus , de Cafpifche en Meotifche Zee , tot aen de toe , ten leden daet in vafl worden en inwortelen , 
Mofcovien weft-waert. De Inwoonderen heeten Tar- en met'er tydt foo dick worden als den eerften Dam, 
f aren , welcke zijn in 't gemeen ftereke, ftoute, en moe- foo dat men naeulijks de een voor d' ander onderfchey- 
dige luyden, die lichtelijck honger, hitteenkoudelij- den kan: uyt welcke rontfomme aen alle zyden weder 
de'n konnen. Sy hebben geen Steden, dorpen nocht andere groeyen tot ontallijcke toe ; foodat met'ertydt 
luiyfen , maer woonen by rotten en vergaderingen dufdanige boomen een Italiaenfche mijle in 't ronde 
( die fy hordas noemen) met wijfs , kinderen en vee beflaen. En niet alleen en fchieten de benedénftetac- 
( inhiirteDententenop'tveit)nu!«er,rnorgenelders, ken dufdanige Vefelinghen en wortelen nederwaerts , 
daer fygoede weyden voornunvee, als offen, fcha- (datvan verreaentefienisalseendeelhahgende koor- 
pen , paerden , en kamelen , van welcks vleefch , bloet den of kennip ) maer oock de bovenfte , alfoo dat een 
en melck fy hun geneeren. Haren Prince , een van de eenige boom een dicht bofch maeckt. 
machtighfte Potentaten deraerde, noemen fy Cham DeArboreTrifte,ofdroevigeboorn,alfoogenoemtj 
(dat is, Vorlï) dien zijn fy met fonderlinge gehoor- om dat hy des daeghs niet en bloeyt , maer altijds des 
laemheyt onderdanig. nachts; een faecke wonderlijck om Gen. Soolangh de 

CHINA, welck geacht wort het grootfle, mach- Sonopis, flaet defe boom als verdort, enalsdeSon 

tigfte, en rijekfle Coninckrijck van de geheele werelt, ondergaet, fietmennieteenbloeflemdaeraen; maer 

is beilooten aen het ooften enzuyden metdenOrien- terftont een halfuur daer na, ftaet die foo vol bloeflem 

taelfchen Oceaen; die de Ouden hebben genoemt Ma- als fy mach ; feer fchoon om aen te fien , enuytnemen- 

rt Eoum-, aen'twefien met India, en Bramas; en aen de lieflijck van reuck , en deurt alfoo den gheheeleri 

het noorden paelt het aen Tartarien, daer'tdeConin- nacht: maerfoohaeftalsdedagendeSon Wederkomt, 

gen afgefcheyden hebben met een overwonderlijcken vallen alle de bloeyfemen af, dat 'er niet een aen den 

muur van 400 mijlen lanck, tufTchen 't geberghte op- boom blijft, enbedecken het aerdrijck, en de bladen 

gebout. Hetisgedeelt in vijftien Coningrijcken ofte fluyren half toe , foodathetfehijntdathy verdordten 

groote Provinciën , die hebben elck byfonder een ey- uy tgegaen is ; fulcks duert tot den avondt aen komt, 

"en Ptince ofce Coning, die weder alle eenen opper- dan begint hy weder te bloeyen als voren; en duert alfo 

ften Coning over haer onderdanig zijn ; die vermach het geheele jaer deur. 

(nahet feggenvan de Portugezen Jte velde te brengen PERSEN , door de tweede Monarchie feer ver- 
meer als 3 oco 00 mannen te voet, en 200000 te paer- maert , begrijpt veele Landen en Provinciën, is een 
de. 'tls uytnemende vruchtbaer van velerleygranen, feer machtigh rijck lant, en wott vanden Sophigere- 
vanVee, tarnen wilt: heeft oock Mijnen van edel ge- geert, die(hoewelhy eenMahuraetiftis ) altijdtte' 
fieenten, gout, koper, yzer, ftael en peerlen ,. en in- gen den Turck oorlogh voert om de religie van Mahu- 
fonderheydt is daer groote menigte van zyde : begrijpt met , en dat om de verfcheyden uytlegginghen des Al- 
veele groote machtige Steden, endievolckrijck. Van corans. Uyt Perfen werden gebracht eedclgefteenten, 
de groote en heerlijcke ftadr Paquin (daer den Coning Oriëntale peerlen , de medecinale fteen Bezar , veel 
rcfideert ) worden by uae ongelooflijcke dingen ge- zyde werek , en feerfchoone peerden. 
fchreven. De Inwoondersziju kloecke fcherpfinnige Deedelfteenfchoonflepeerlen,dieingeheelOrien- 
luyden , en feer fubtyle hantwerkers; maeken wagens, ten ghevonden worden, en die men rechte O rientael- 
met welcke men overlant , gelijck met fchepen in de fche heet , worden gevonden in de Golf van Perfen , 
Zee, zeylt.DekunftvanDruckeryeenvanhetgefchut tufTchen Ormus en Baflbra, op de plaetfen van Barein 
is byhaer veel ouder dan by ons. Sy hebben goede bur- Caryffa, Juffer en andere plaetfen daer omtrent, van 
gerlijcke wetten naer welcke fy leven; maer rechte ken- waer fy Daer Ormus gebracht worden. Die werden ge- 
niflê vanGodt ontbeeren fy , want het zijn Heydenen, vifl door Duykers, die daer in geoeffenc zijn , tien , 

twaelf, 



AERDTBODEMS. 

twaelf.twlntigende meer vademen onder het water ,en worden-DeboórncnaertwelckedeMuftchatenwaflen, 
groeyeninOefteren, die de Duyckersfnaeckt zijnde) zijn de peerboom of perfickboom nietfccrongehjck 
meterhaeitopdegrondgrabbelen.endemeteenkorf, alleen dat fy fmalder zijn. DeMuflchaten zijn met 
die iy aen t lijf gebondenhebbenboven brengenen de driederley baden bedeckt: de buytenfte is van ge- 
ion geleydt zijnde, gaen van felf open, en daer in vind daente gelijck de groene baflen van Okernoten : als 
me ZvvT F% i defe rijp wordt, ipoutfy haer open, endanfietmen 
u n i u a j ' S eetl Va " allerbefte • en vrucht- een fchorfle óf bad gelijck een netken , 'twelck om 
baerfte Eylanden diemenop huyden kent: de Aerdt- de vrucht ftaet.fcboon root van koleur, gelijck fchapi 
bodem is er altijdt groen , en de boomen met bloey- laken , lieflijck om te fien , dat van ons Folie of 
felen en vruchten beladen, voort-brengehde d'aller- Mudchatebloemewordtgenaemt. Als de vrucht rijp 
fchoonfte orange-appelen , limoenen, citroenen, en is, en daer na droogh wordt , fcheurt de Folie ; en 
diergelijcke fruyten. De allerbefte Kaneel wart al- bekomt dan een onranje Vcrwe. De eerde bolder of 
hier met heele bodenen en wilderniden. Defe liedijc- fchelle is harder en houtachtiger dan de voorgaende, 
ke vrucht is de onderde of tweede baft des booms, gelijckdeOkernooten, alleen datfe fw.irtachtigh is, 
wordt in vierkante ftuckenafgefneden, isdanafchver- en als men die open doet , vimmen daer in de No- 
wig van coleur, in de bon geleyt zijnde en in mal- te-mu[Tchaet. Dnemael des jaers geven defe boomen 
kander gerok, wort fe root, en over drie jaren hebben rijpe vruchten, namelijck in Augudus, in Decem- 
de boomen hare baden wederom als vooren. Benef- ber , en de befte en meefte memghte in April. In 
tens veel andere gedierten zijndcr oock menighte van Banda wort gevonden een wonderlijcken vogel , die 
Elephanten , die men acht alle Elephanten, van an- fy aldaerEme noemen, zijnde by kans eens foo groot 
öere landen te overtreden in verdandt en edel- alseenbwaen.fwartvan veeren, fonder vleugelenen 
" e y c r : tonge.borenop't hooft heeft hy een fcherpteoffchilt, 

Weftwaert van Zeylan leggen de Eylanden Mal- gelijck een fchiltpadde.hy befchermt en verweert fich 
divia , meer (foo men feydt ) als elf duyfent in ge- met fijne ftcreke klaeuweh , achter uytdaende gelijck 
tal , die meelt bewoont en fommige om de laegte de paerden. Hy doekt geheel in alles wat men hem 
bnbewoont zijn ,■ daer vallen fonderlingh geen Wa- voorwerpt, al waren het oock appelen foo groot als 
ren dan Coqueh , dat zijn Indiaenfche Noten , en vuyften,endatmee(tteverwonderenis,öockgloeyen- 
die in foo overgroote menighte , dat de Inwoonders de kolen en groote ftucken ys. In'tjaer 1C96 heb- 
fich daer op geheel geneeren , en by na geheel In- bendeHoIlantfche fchepen foodanigen vogel leven- 
dien mede voorden. De bolder van defe Noten is de, tot Amderdam gebracht voor een befondere ver- 
de kennip van Indien , daer van fy kabels en aller- wóndering. 

hande 'touwerek maecken. Sy maken hare fchepen De Eylanden van Moluccen , ghelegen onder de 
van 't hout van defen boom , en naeyen die met de linie ^quinoaiael, en weynigh daer benoorden (hoe- 
koorden van defen voorfchreven bolder gemaetkt wel fy kleyn zijn, zijn nochtans over de gantfche we- 
aen malkander j fonder eenen yferert nagel daer aert reldt vermaert, om de menighte van nagelen; die al- 
te gébruyeken. De bladeren des booms dienen haer leen daer waden ; en zijn vijf in getal , naemelijck 
totzeylen. Somma het fchip met alle fijn toebehoó- Ternate , Tidore, Motir , Machian en Bachian. 
ren, endat'eraenis, haer vidïualie en oock de koop- De boomen aen welcke de Nagelen waden, zijn ge- 
«nanfehap daer het mede geladen wort , is van al lijck de Laurier-boomen van grootte ende van ghe- 
defen eenigen Palmboom , die alle de Inwoonders van daeute , alleen dat de Bladeren wat fmalder zijn gc- 
defe Eylanden onderhoudt. lijck Amandelen of wilge bladeren , fy hebben veel 

SUMATRA , dateertijtsnaeveelerópinieTa- tackskens en overvloedigh veel bloemen, diein'teer- 
Jirobana heeft geheeten , is onder verfcheyden Ko- de wit, daer na groen, op'tleft root en hardtachtigh 
ningen gedeelt; van die alle is hedendaeghsdievan zijn , en veranderen indefevruchtkens, die menNa- 
AKnem verre de machtighde. Hier waft ( beneftens gelen heet. Wanneer defe bloemen groen zijn, heb- 
velerhande fpeceryen) menighte van feer goede peper, benfe deliedijckde reuck bovenalle bloemen van de 
Oock zijnder Mynen van verfcheyden Metalen, van werelt. De nagelen waden feer dicht bymalkande- 
Welcke de Inwoonderengoetgefchut gieten. Men vint ren in groote menighte aen hetuytterdevande tackf- 
aldaer feer groote Elephanten , die tam gemaeckt, tot kens , gelijck de Myrthus-befikcns. Defe Eylanden 
den üorlogh feer bequaem zijn , fy onthouden haer zijn feer fober van eetwaren,- daer waft geen rijs noch 
in de bodchen met heele hopen Daer vintmen oock graenj daerisoockgeenvee, danweynigh boekenen 
het dier Reynodero , des Elephants Erf vyant , en hoenderen. Haer broödt maken fy van eenigeboo- 
hoe wel het veel kleyhder is, foogaet het nochtans te- men en wortelen. Alleen op defe Eylanden werden de 
gen hem kampen : net wet fijnen hoorn aen de rotfen, Paradijs-vogelen gevonden , die in wonderlijCfcheyt 
en foeckt daer mee den Elephant den buyck op te en in fchoonheyt van pluymen alle andere vogelen 
rijten. Het wordt van veelen gehouden voor den rech- ter werelt te boven gaen. 

ten Eenhoorn. Alles watter aert is , maer byfonder A F R I C A , het derde deel des ouden werelts , 

den Hoorn, wert feer kodelijck gehouden tegen alle wert van Europa door deMiddellandtfche , en van 

fênijn. Afia door de Roode zee afgefcheyden. De voor- 

JAVA is feervruchtbaervanveelderhandefpece- naemde landen van Africa zijn , Harbarien, JEgyp- 
ryert ert Indiaenfche vruchten , infonderheydt waft tert , Biledulgerid , Sarra, 't landt van de Swarten, 
daer groote menigte van peper. Is verdeelt onder Abiflïnen, of Paepjans lant, en Menomotapa. De 
veel Koningen , van welcke de groote Mataran, die Eylanden tot Africa behoorende, zijn die van Cana- 
van Bantam en die van Tuban de machtighde zijn. rien, CaboVerde, S.Thomas, Madagafcar, en Sa- 
Die aan de Zeekant woonen , zijn Mahumetiden , cotora. Uyt Africa werdeninEuropagebracht.gout, 
lantwaert in noch Heydenen. Op Java hebben de elpenbeen, ebbenhout, aloë, Egyptifchebalfem-oly, 
Hollanders de Stadt en dereke Fortrede Batavia ge- Momie , Myrrhe, Anljl , Pluymen , Suycker, Geng- 
bouwt , daer eertijdts Jacatra gelegen heeft ; is'de ber , Dadelen , en eeriige Wijnen uyt Madera , en de 
voornaemde Colonie, en refidentie van de Gouver- Eylanden vanCanarien. 
neur. B A R B A K. I A , het bede deel van h frica , heeft 

BA ND Ais een kleyn Eylant, doch feer vermaert,- aen 't zuyden de berghen van Atlas; aen 't weden 

want hier alleen en op eenige kleyne Eylandekens de Atlantifche, en aen 't noorden de Middellantfche 

daeromtrent.waflen alle de Notemuflchaten en Folie, zee. Wort gedeeltin vier Koningrijcken.als Marocco, 

die met menigte over de gantfche werelt verfpreyt Fez,Tele(in, en Tunes: is befproeyt met veel rivieren, 



Verklaring!) der afdeduigb , gejlaltcnis en eygenfebajipen des 

die . uit de berghen Atlas fpniytendc , haer water in Tot noch hebben \vy kortelijck overloopen de 
de Middellantfche Zee uyteieten, Het Konioghrijck voornaemfte landen des ouden werelts : volght nu de 
van Fez dat verre 't maclitighfte van Barbaryen is , nieuwe werclt of Amer.ca, wclck wy indeatdeelingh 



ly-trdcruem van lijn hooftiladtFez , eenfehoone en dcsgeheelen AerJtbodems ftellen tewefen het twee 

volckriicke Stadt, tendeeleroermuren.envoortsmet de deel , en dat in t ghemeen voor het vierde deel 

bcrehedenfteenrotfen befloten. In defe Stadt feght- der werelt geftclt wott. Dit lant is den Ouden on- 

men dat feven hondert Kercken zijn, van welcke de bekent geweeft, en gevonden in den jare .497. van 

hooftkerek een groote plaetfe in het ronde begrijpt , Amenco Vefpucio lïorentijn , naer wien toock Ame- 

hebbendedertigh hoogeen feer wijde deuren. Daer rica ghenoemt wort Hoewel defe eere met fondet 



allen doorgaem veel dadelen, orangie appelen, oly 
ven , vijgen , en dierghelijcke vruchten , fnaer niet 
veel koorns. De Inwoonders zijn witte of geele Moo- 
ren, in 't ghemeen een ongeveynft engoet, maer bot 
volck. 

EGYPTEN is van over feer veele jaren een ver- 
maert lant geweeft, foouytnemende vruchtbaer.wan- 
neermaerdcNijl zijn gcwoonlicke loop hout, en bo 



reden wordt toegefchreven Chrijlopboro CotumboGt- 
nevoys , die het in den jare 149». eerft ontdeckt 
liadde. Het mach by na in twee Eylanden ghedeelt 
worden : want het alleen met eenen finallen hals by 
Panama en Nombre de Dios gehecht is. Het noor- 
derdeel begrijpt Nieuw Spanjen, Florida, Virginia, 
Nieuw Nederlandt, Nieuw Vranckrijck, Nieuw En- 
gelant , Canada , en Terra Nova. Aen 't noorden 



ven de dertien cubiren over 't lant vloeyt; dat Lucanus is 't noch onbeken^ tZuydel^ke begrijpt Gua^a- 
daer van gefongen heeft 



Een Landt met fijn grjaos, naer elch lufien begeer en, 
'Dat and' re /p-aren mach,jafilfs Jitp'jn ontbecren. 



na, Caftilia del Oro , Peru , Chili , Brafilien, Pa 
raguay , en meer andere Provinciën. 

N1EUSPANJEN begrijpt veel Provinciën 
en Volcken van verfcheyde Talen. De Hooftftadt 
defes Lants is Mesico , een Koningin van alle des 
De voornoemde watervloedt begint gemeenelijck nieuwenwereltsSteden.Voordeaenkomfteder Span- 
te wanen in t beginfel van Junius, en duurt veertigh jaerden aldaer , werden daer ghetelc wel feventigh 
da^en : dan gaet hy weder allenghskens af, en foo duyfendt huyfen , en was gelegen in 't midden van 
haeft als'er eenigh deel van 't landt droogh loopt , een groot Meir of ftaende water, by na gelijck Ve- 
be<nnt men 't felve te bezaeyen , fonder dat het of netien : Maer Ferdmandus Cortes , die m het jaer 
rc^en of eenige andere vochtigheydt meer van noede .5,9.60 ■ J«. defe landen onder degehoorfaemheyt 
heeft De Foyptenaren zijn van outs fubtijl van geeft der Koningen van Spanjen heeft gefteldt , heeft de 
oeweeft , groote Stcrrekijckers , en Medicijn-mee- Stadt op den Oever des felven Meirs overgebracht 



ïlers, maer uyttermaten waen-gelooyigh, of fuper 
ftitieus. 

De Pyramidcn , welcke getelt worden onder de 
feven wonderwcreken deswereldts , zijn alhier voor- 
tijdts by hare Koningen opgerecht , 'tzy tot eenen 
ydelen roem van hare groote macht en rijekdommen , 
of oock om het volck werekende te houden , en op dat 
fy haernietfouden begeven tot ledigheyt. 

JETHIOPIA , ofte Abiflinen , heeft aen het 
noorden Lybia en Egypten ; teghen 't wellen de ri- 
viere Niger en 't Rijck van Congo ; aen'tzuyden de 
Maens bergen ; en aen het oollen de Rijcken van 
Meiinde, Magadoxo, en de Roode Zee. En hoe- 
wel daer weynigh koorn waft foo draeght het noch- 
tans veel vruchten , ons onbekent , dienende tot 
onderhout des levens. De Inwoonders zijn Chrifte- 
nen , hebben een Coningh die by ons Paep Jan , maer 
by haer Acegue en Negus , dat is Keyfer en Co- 



en is tegenwoordigheen welbetimmerde Stadt. De 
andere voorname fteden alhier , zijn, naer Mexico, 
Compoftella (daer de Biflchoplijcke zetel is , en des 
Coninghs Raet) Colima of 'Purificatie, Guadalara, 
Mechoacan.Sacatula, en Civitas Angelorum. De wa- 
ren die van hier in andere deelen der wereldt ghe- 
voert worden , zijn gout , filver , peerlen , balzem- 
oly , Cochenille , Salfaparilla , de wortel Mechoacana , 
Sulpher en Huyden. 

FLORIDA is een genoeghlijck en tamelijck 
vtuchtbaer landt. Daer waften moerbefien , kerflen , 
kaftanjen, druyven, mifpelen, enpruyrnen, als hier 
te lande. Men heeft'er herten, geyten, beyren , lupaer- 
den en veel andere gedierten. Item pauwen , patrijfen, 
papegayen, en menigerley gevogelte, ons onbekent. 
Jnde rivieren onthouden fich verfcheyde foorten van 
Hangen, en veel crocodillen , met welcke de Inwoon- 
ders itadigh te kampen hebben. Wat de zeden der 



ninghgenoemt wordt: hy fchrijft hem felven te wefen Inwoonderen aengaet , diezijn door de bant onge- 
van den gcflachte Davids : vermach ten oorlogh op fchickt, en niet leer eerlijck. Sy doen hare kinde- 
re brengen tien hondert duyfent mannen , met vijf ren geenderley konden of ambachten leeren , noch 
hondert Elephanten , daer toe een groote menighte ilraffen haer niet omquadeparren. Vanrooven, en 
paerden en kameelen. Sy hebben een Patriarch , die 't geroofde te behouden als eyghen goet , maken fy 
fy Abuma noemen , die is Overfte van de Geefle- geen confeientie. Elck heeft nochtans fijn befondere 



lijcke : hebben kloofleren van mannen en vrouwen , 
maer de Monicken , gelijck oock de Priefteren ge 
huwt zijnde , moeten van haer eygen arbeyt en ac 



kerwerek leven. Sy vermengen hetEuangeïiummet voorts Afgoden-dienaers. 



vrouwen , en zijn feer jeloers , achten geen dingh 
foo kollelijck als fchoonverwige vogelvederen. Ge- 
looven de onfterffelijckheydt der zielen , maer ziju 



het Oude Teftament: Befnijdenbeyde knechtkensen 
meyskens, en doopenfe met water envuer, te we- 
ten met brand-tekens in hare aengefichten ; en de 
Waterdoop wordt alle Jaren by haer vernieuwt. Sy 
houden oock de Vaften , die by haer vijftigh dagen 
duert, niet water en broot, en fommige met groe 



PER. Ü, het vermaertfte van alle deswereldts lan- 
den, heeft aen 't noorden Caftilia del Oro ; aen 't 00- 
ften het geberghte > aen 't zuyden Chili ; en aen 't 
wellende groote Zuydzee. De hooftftadt is Lima, 
anders genaemt Ciudad de los Reyes : daer refideert 
den Viceroy, oock den Aerts-biftchop , onder hem 



ne kruyden. Hebben daer toe noch veel meer andere hebbende voor Biflchoplijcke fteden , Quito , Cufco , 
ceremoniën en fuperltitien, te langh om te verhalen. Guamanga, Guanuco, Popoian, Gaiaquü, Chaca 



BILEDULGERID heeft dien naem van de poias, Porto Vejo.Arequipa, Plata,TrugilIo,Char- 

Falm of Dadelboom , die met groote menighte daer chi, S. Miguel, en S- Francifco. Dit Landt is getem- 

wall De Inwoonders zijn bot en boerfch fonder pert van locht, leer volckrijck, en vruchtbaer van edel 

eenige goede wetten of zeden. Al haren handel be- ghefteente, Bezarfteen, Salfaparilla, en infonderheyt 

ftaetin Dadelen en marmorfteen , diefymet den uyt- van gout en filver: want men houdt het voor 't rijekfte 

l..ndersverruy:entegenskoorn,welckliiernergensge- van de werelt in dit aengenaem en begeerlijck metael; 

zaeyt wordt. het welck oocklichtehjckisafteneraenuytdegroote 

1 fchatten 



AERDTBODEMS. 

fchatten die men voorveele jaren herwaerdrs van daer makenfe vet als fwijnen, die werden ren leflen met 
heeft gebracht, en noch doet- 't Gene de Hiftorien veel ceremoniën gedacht, en metgrooter feelten op 
van Perufchrijven, is by na ongelooflijck. Atabali- hare houteroofters gebraden en opgegeten . De Mar- 
ba , Coningh van Peru , toen de Sp.injaerden daer gajatenzijn vrienden van de Portugeien , door welke 
eerll quamen , en hem vingen, boot voor fijn rant- ommeganck en converfatie fy allenghskens getemt , 
(ben, de plaetfe daer hy gevangan lagh , met goudt wetten en policien oncterdanigh gémaeckt werden, 
te vullen , foo hoogh als hy op fijn teénen ihende , Behalven Brafilien-hout, koltoeni eh meer andere 
met fijn vingheren foude mooghen bereyeken ; de dingen , geeft Brafilien , meer als eenigh ander landt , 
plaetfcwas twee-en twintigh voeten langh , en feven- grootemeninghtevan fuyeker uyt , welck walr in lange 
thien breedtj of foo fy liever filver hadden , hy wil- neren, die gebroken worden, en met Molens klein 
de de plaetfe tweemael tot het dack toe vullen- Oock gémaeckt, daer na in ketels gefoden, endieliefljckè 
blijcktuytde Hiftorien, dat de Spanjaerden in hun loetigheyt daer uyt getrocken. 
eerfte aenkomft depaerden met gout en filver heb- De voornaemlle Eilanden des Nieuwen wereltszyn 
ben befiagen. Uyt Peru worden in Europa gebracht Hifpaniola, Cuba, Jamaicoen S. juandePorto Ri- 
gout , filver, edel gefteenten , Befariteen, balfapa- co. Hifpaniola heet oock S. Domingo, na S. Dei* 
rilla , en meer andere medicinale dingen. minicus , in wiens eere fy een Stadt aldaer ghebouwt 

C H ILlis mede eengrootengoudt-rijck Landt- hebben, die de Hoofdt-ftadt van alle de andere is , 
fchap.doch noch weynigh bekent, veel min ver- daer houden des Koninghs Stadthouder en de Bif- 
heert by de Spanjaerden , tegen welcke natie de In- fchop haer refidentie. 't Is een berghachtigh , maer 
woonders ge(tadigh(omhare vryheyttebefchermen) boven alle de andere een genoeghlijck en vruchtbaer 
oorlogh voeren, daer infy haer oock feermannelijck landt. Hier walt overvloedig veel fuyeker callia fillula, 
quyten. maftick , en een feer groote menighte van de alder- 

B R.ASILI EN is tegen het ooften en Noorden befte Gengber. Daer zyn oock goede Mynen van 
met de Zee omvangen; tegen het Wenen heeft het gout en filver, en men brenght van daer een groots 
voor palen noortwaert de groote riviere de Amafo- menighte huyden. 

nes, en zuidwaert de Rio de la Plata. Is een feer G UB A is een langh fmal Eylandt, en oock berg- 
luftigh en vruchtbaer lant, en van gefonde locht. Dit achtigh, heeft verfcheyde gout-dragehde Rivieren. 
Lantfchap is door de Portugelen in negen Gouver- De Spanjaerden hebben daer twee (leden getimmert, 
nementen, die fy Capitanias noemen, verdeelt, an- S. Jagojdaer de Biflchop fijn woonplaets heeft, en 
dere tellender veertien , te weten S. Vincent, R. de Havana, de Koopftadt en haven des Eylants,feet 
Jenero , Porto , Seguro , Spirito Santo, Ilheos, Ba- fterek, daer de Vloote uyt Wed-Indien na Spanjen 
hia, Seregipe , Pernambuco , Tamaraca , Parayba , gaendegemeenlijck vergadert, en na windt en weder 
Rio grande, Ciara, Maranhaon, enPara; dochfom- wacht om over te zeylen. 

mighe vandefe loopenbuyten de palen van Brafilien. Sommige plachten voor een vijfde deel deswereldts 
De Inwoonders worden genoemt Margajaten , Taba- te noemen Terra Auftralis , of Magellanica , de Lan- 
jaten, Ovetacaten.Tovoupinambaultien, Morpions, denbezuydendeStraet Magellanes ; maeralfoo door 
en veel andere: meeft alle wreede en wilde men- der Hollanderen Schipvaert in die geweften voot 
fchen, en menfehen-eters. Sy gaen geheel naeckt , v/eynigh jaren bekent is, dat Tierra, del Fuego, by 
mannen en vrouwen : verderen haer met pluimen Magellanus genoemt, niet dan een hoop Eylanden 
en vederen , doorbooren haere lippen en wangen met zijn , en geen groot vaft lant daer ontrent , welck de 
groote gaten, fetten in de felve gaten eenige gelteen- naem van een vijfde deel des werelts waerdigh is, 
ten of beenkens, dat vteffelijck om fien is. Sy zyn duncktmy genoegh fulcks met defe weynighe woor- 
vreemt van alle Policien ca Religie, kennen nocht den aengetoert te hebben, 't en ware men Terra Aw 
eeren eenige Hemelfche of aerdfche Goden: geloo- Jlralisv/iide noemen, die landen bezuyden novaGui- 
veu evenwel de onfterfflickheyt der ziele , en dat die nea , welcke meerendeel van de Hollanderen in 't jaer 
gene die veel vyanden gevangen, gedoot, engege- 1644 bezeyldt zijn, en in defeonfekaerten Hollan- 
ten heeft , met hare voorvaderen in geneugte en danf- dia Nova en Nova Zelandia genoemt worden. Even ■ 
fen achter 't hooge gebergte leeft: en ter contrarie , wel na dien de kuften maer ten deele ondeckt zijn , 
dat de tragen van den Aignan f dat is de Duivel, die ende wy van de binoen-landen felfs gantfeh gheen 
haer dickwils plaegt) wechgevoert en gepynigt wor- kenniffe hebben, fullen die als noch onder Afia ril- 
den. Sy oorlogen altydt tegen malkanderen , de Hen laten, tot nader ontdeckingh ; ende de gheene 
eene Natie tegen d'ander: haer geweer zijn houtte die naer ons komen, indien wy by ons leven gheen 
knodfen of hellebaerden , bogen en pylen. Haer vy- meer kennis bekomen , foodanighe verdeelingh be- 
anden, die fy vangen vanbeyde zyden , meftenfe en veelen. 



OR- 



O R D E R E 

Die wy houden in defe 

Z E E - A T L A S, 

\TOor defe Zee-Atlas wordt eer/1 gejïeldt de geheele IVe- 

V nlt-kaert , wekkers bekende Zee-kuften alle hier ordenteïijck vertoont werden ( laten- 
de de Koert van Europa voor afgaen) en beginnen dan van bier door de Noortje en 
eaen foo in ordre met malkander en volgende Kaerten , eerft langbs de Kaften van Europa , 
endandievanAfncaeiiAfia, tot dat dan weder komen aen de Kaften van Europa inde 
Noort-zeedaerwj begonnen hebben, en (leken dan ordenteïijck over , met malkander en vol- 
gende Kaerten na Groenlanè door de Straet Davis , en wederom door de Straet Hudfin na 
de Zee-kuften van America, beginnende van Noort- America en volgen foo geheel Zuyd- 
America tot door de Straet Magellanicum in de Zayd-zee , alwaer wy oock epdtgen in góé- 
de ordre, alfoo beyde Werelden alk bekende Zee-kuften vertoont hebbende. 



i Degeheele Werelt-kaert. 
! DePaskaert van Europa. 

3 De Noort- zee. 

4 DeOoft-zee. 

e DeZuyder-zee. 

6 DeNoort-zee,vanTexeltotdeHtoofden. 

7 De Zee-kuften van Hollandc, van Texel tot de 

Maes. , „ 

8 DeTexelftroom,deMaes,en tGoereefeGat. 

9 De Zee- kutten van Zeelandt.begrijpende de gaten 

als van de Wielinge, ter Veere , Zienckzee , 
Brouwershaven, en Goeree. 

'io De Kuft van Vlaenderen , beginnende van de Wie- 
lingen tot aen de Hoofden. 

j i DeZeekuften van Engelant.van t voorlant tot blac- 
keny, waerinoockisde rivier van London. 

1 1 Paskaert , de Ruften van 't Kanael , vertonende alle 
de Kullen van Engelandt Schotlanden Yerlandt, 
en een gedeelte van Vranckrijck. 

13 Het Kanael in't gioot be(teck,tulTchen Engelant en 

Vranckrijck , • 

14 Paskaert om achter Yerland om te zeylen.van Hit- 

landtenFerototaen Heyffant. 

1 5 Paskaert van 't inkomen van 't Kanael, hoe men dat 

fal aendoen als men üy t den Weden komt. 
15 De Bocht van Vrankrijck.BifcajenenGaliffêntuf- 
fchen Heyffant en C. de Finifterre. 

17 Paskaert van Spanjen , vertoonende de Kutten van 

Granade, AndaluziejAlgarve, PortugaeI,Ga- 
liffenenBifcajen, met een gedeelte van Vranck- 
rijck (Ireckende van Heyffant tot de Straet van 
Gibralter. 

1 8 Het weftelijckedeel der Middelantfche Zee. 
j 9 Het ooftelijckedeelderMiddelantfche Zee. 

zo De Kuft van Barbarien van de Middelantfche Zee 

tot Cabo Verde. 
11 De Kuft van Barbaryen in't groot van outMamora 

tot Cabo Blanco , en van Cabo Blanco tot Cabo 

de Geer 
ai DeCanarifeEylandenin'tgroot. 



Paskaert van Güinea.en de kutten daer aen gelegen, 
van Cabo V erde tot Cabo de boha Efperanca. 

Paskaert int groot befteck.van Cabo Negro tot Ca- 
bo de Bona Efperanca. 

Het weftelijcke deel van Ooft-Indien,van Cabo de 
Bona Efperanca tot Cabo Commerijn. 

Het obfter deel van Ooft-Indien , van Cabo Com- 
merijn tot aen Japan. 

De Noordt- ooft Kuft van A fia,van Ja pan tot No va 
Zembla. 

Van hovaZembla.tot de kuften van Noorwegen en 

't Eylant Spitsbergen. 

Paskaert van Noorwegen en Spitsbergen , tot 
GrocnlantenYflandt. 

Paskaert van Yflandt , tot de Straet Davis. 

De noordelijckfte Zeekuften van America, van 
Groenlandt door de Straet Davis en de Straet 
Hudfon tot Terra Neuf. 

Paskaert van Terra Neuf tot Nieuw Nederlant aen 
de eene zijde , en Brazil daer over aen de ander 
zijde , als oock mede de foute V Iaemfche en daer 
tegen over de Caribefe Eylanden. 

Paskaert van Nieuw Nederlandten de Virgines van 
CaboCod ofte Statenhoecktot Cabo Canrick. 

Paskaert van Weft-Indien,de vatte Kuften de Ey- 
landen. 

Paskaert van de Caribefe Eylanden io 't groot. 

Paskaert van Brazil van Rio delas Amafones tot R. 
de la Plata. 

Paskaert van R io de Ia Plata tot Caep de Hoorn , 
ende door de Straet Magellaen in de Zuydt-zee 
tot B. de Koquinbo. 

Paskaert van Chili, Peruennova Hifpanjen, van 
B de Koquinbo tot Cabo de Corientis. 

Paskaert van N ova Granada en't Eylandt Califor- 
nia van Cabo de Corientes tot aen de Straet van 
Anjan. 

Paskaert van de zaydt-zee van Californiatotde 
Eylanden de Ladrones. 



E Y N D E. 




^=~ 




Geiruckt tot -imflcrdam 
'ByYxitae Goos .opfWaahrr m 'IXVcyiïUc Zri-Spï^rrfJyJcjr: 

- -—r. — "_ 




/ / 

GMJ«L !:■ C:r.„-.l C-: 



* 



WWEBtL 



I \f.<" i v> 








j, 


=5. 


..-, 


Duj'tfifo 


v kn u, vm- „ 


1 ^rajitt 

«1 '1, 


f'. 


■'• ; | 


s^afih 


mitUn V i veer t 






^ 


dV-//" 


frjnfc mylm i 










frivcl/cht tn Tranfite mijlm 




M A T A M A "N" 
R E G N\ 



>1\*' 
w 



% 



^^ 



^ï^ |. 



stZ^ 









JT> 



.»' ~^> 



: ;'K' 






7A 



f- *J 



•w 



-V-curCb^ ^Wfè-ii>ejh-^ü^ van Africa; 
■yxvn Cairo '7/e#ro tot (kovJIvw Cafio deJZana, £/penmui 

y^NiiwLyKS Dvüyrevm. ai ivyt-deaewn Fy süetcr G-oos . 






*&*' 






c 



A /& : f^~ tfC 
w-v y 



(5»'° i> 






A 

>y 



t ~4,mjier<}am. 



c 



Vïr^^^- 



f<^3!^ C ^" J 



c > 



p 



t 









JMtiLx. 



~& 



*^5*k-n 



¥T 



-^ \ / 



°% — ƒ — 'v-c, r s 



*;?</,. 



Oojl-üute^ 




A'\ 



U, | ,|.M-.k | ..k^M : Mn-HHn..|. U U d^jqj; 



N- <G. *& 



__, v «■?«'•/' 



a W Ss^S 



# 






\ 






ÏW< 






-^ 









xy;.^ 



V A' 



/ / 






\ & 






J$**7 



._ 






-J^£-*«E*1 



" 



f 



O^^r 



/ 



^Ji 



„ 5 r ƒ 



&$» 






A.IÏÏ4 



Tafcaerte 

Van 'tWe/teïyckeDtel van^ 

iOOST INDIEN,\ 

'jljjB § ^ m C^ & Bona. Efê/enmca-, 
tot CComorin.. 



\\ 



V 



Wil 






\\ 



m^f- I * \-'' 






tot Amsterdam., 
\Gednukt h 'SüUr Gooi ,op 't y 
inde Verpitdê-Zujgietjd ■ 



Hr" Wr' !■■■■' " ' 'f & *ï ** 


"i 


'*'\ , '", "i 








S^ten/che myUtl vl *"■ lert jruJ 






£nj en 1 r rjn/~my/t n ia m caijfraad 



\ \ 






Ï.L CABO DE BON^l 
ESPERANCjI 






V^-^-9 8 -" 



EyS-i.LrL 



*• 



^^^ffi 



FffffP^P^ 



\dMédik 



a * *i «i *h *h gga 




mmmm ] 






auz -tzzz 





X 



X 







v> 








dffi''* A fh' Noorwegen , FtkmarcJcen 
\ y ,M/'T'-J f \\Lai>laiuk.Spdsbercim Jan Mat 



W^ i ■ \F.yividtYslmiv.ah mede Knlanit. |[|!jf-"*- 
>.'ƒ*), .... f'flf^i-i 



ÏÏM 



t'Amlbrdi 





, /rfWf * 



> 



l/i 




/ / v 4 '•'•'/ 




X / 






\ 






































l\/w 


- < ' / 










// \ * \ 
V N * N 


K' 




















\'/ 






s 




^ , — 


-v 




r * 




_,_- 






^ 


^^ 




^^^\7 


/ \ 












^ / 








\ ' ; 


\ / / 


\ 


/ 




\h 




/^ \ 'w 
























/\ 


A 






i\ 






^^ 


/ \ /' 




V/ \ 










£> 




vrij 




y^. — - 


" 




' /. >f 




/ /-\ 


^* 








j//f r \"^ 




^ / \ 


-_-- 








~~ 






\/ 



/ L 



X' 




lx / 



:'7\/ 




x' 


Y - A 
/v r 






^5 


r\ 


- 



*3 



' " v '-..\ 




M 



m 



'T] ' ■ / 




\l'-s - - " ~ ~~ 




^vSc^\ 




\ \\ \ Xv 
\ \ \ \ 


y V 


\ \ \ x 


sJ^I^ 


-4^; x 




< \ /T" 




v > \ 

A l N, 




/1 » NA 


Li 


iu«y 


■^>; 


"\^< \ " / 


".Ü 






**§Stë8 




jrfm 


flf 




./— 



" 



*://* 



»fc%?: 



'•miuk 








W- : 



W-^r/ 




MfL' .//*« « )W •'■•" ''■"■*"• 



. 






f 



" ;l -1, *' «1 .1 "I ï\ ^ ~% 



r*ir~i~ . - ? i , *i 





• r